دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

زمینه‌ها و پیامدهای تفکیک لفظ از معنای قرآن کریم در آثار متکلمان قدیم مسلمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
مقالۀ حاضر با کاوش در زمینه‌های تفکیک «لفظ» از «معنا»ی قرآن کریم، این مسئله را می‌کاود که چرا این تفکیک مطرح شد و چه پیامدهایی داشت؟ و آیا بشری‌دانستن قرآن پیامد مستقیم یا لازمۀ این تفکیک بود؟ نویسندۀ مقاله دیدگاه‌های معتزله، اهل حدیث، ابن‌کُلّاب، اشاعره، ماتریدیه و ظاهریه را با توجه به زمینه‌های این تفکیک – یعنی دو نظریۀ خلق قرآن و صرفه بررسی می‌کند. دیدگاه ابن‌کلّاب از آن‌رو که «مقروء» را از «کلام قدیم الهی» جدا کرد و زمینۀ تفکیک کلام به «نفسی و لفظی» را برای اشاعره فراهم آورد، اهمیت دارد. براساس دیدگاه ابن‌کلّاب و اشعری، الفاظ قرآن بشری است. دیدگاه مهم دیگر از آنِ معمّر بن عبّاد معتزلی است که از تفکیک آفرینش جواهر و أعراض، و عَرَض‌دانستن قرآن، به این باور رسیده بود که قرآن در لفظ و معنا بشری است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Backgrounds and Consequences of Separating the “Mord” From the “Meaning” of the Holy Qur'an in the Literature of Muslim Theologians

نویسنده English

saeed shafiei
Assistant professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

By exploring the fields of separating the “word” from the “meaning” of the Holy Quran, the present article explores the issue of why this separation was proposed and what were its consequences? And was Understanding the Qur'an as humanized a direct consequence or a necessity of this separation? The author of the article examines the views of Mu'tazila, Ahl al-Hadith, Ibn Kullāb, Ash'ari, Māturīdite, and Ẓāhirites - according to the backgrounds of this separation - that is, the two theories of the creation of the Qur'an and arresting (Sarfah). Ibn Kullāb's point of view is important because he separated the "readable" (Maghrou') from the "old divine word" and provided the basis for separating the word into "spiritual and verbal" for Ash'arites. According to Ibn Kullāb and Ash'ari, the words of the Qur'an are humanized. Another important point of view is that of Mu'ammar ibn Abbad Mu'tazili, who, from the separation of the creation of substances and accidents, and Understanding the Qur'an as accident, came to the belief that the Qur'an is humanized in its wording and meaning.

کلیدواژه‌ها English

Separation of word from meaning
Understanding the Qur'an as humanized
Old Muslim theologians
Mu'ammar bin Abbad
Ibn Kullāb
Abul Hassan Ash'ari
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
ابن ‌أبی الحدید. شرح نهج البلاغة. چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة، 1378/1959.
ابن ‌أثیر جزری، عزّالدین علی بن کرم. الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر، دار بیروت، 1386/ 1966.
ابن ‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. منهاج السنة النبویة. چاپ محمد رشاد سالم، ریاض: 1406/1986.
ابن ‌حزم ظاهری، ابومحمد علی بن احمد. الفصل فی الملل والأهواء والنحل. چاپ محمد ابراهیم نصر، عبدالرحمن عمیرة، بیروت: دار الجیل، 1416.
ابن ‌رشد. الکشف عن مناهج الادلّة فی عقائد الملّة. به کوشش محمد عابد جابری، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیه، 1998.
ابن ندیم بغدادی، محمدبن أبی یعقوب. الفهرست. چاپ رضا تجدد، تهران:  1346.
ابو یعلی حنبلی بغدادی. المعتمد فی اصول الدین. تحقیق: وَدیع زیدان حدّاد، دار المشرق، بیروت: 1974.
اشعری، علی بن اسماعیل. الإبانة عن أصول الدیانة. دمشق: مکتبة دار البیان، 1411ق.
اشعری، علی بن اسماعیل. مقالات الإسلامیین واختلاف المصلّین. تصحیح: هلموت ریتر، ویسبادن: دار النشر فرانز شتاینر، 1980م.
انواری، محمدجواد. «اشعری، ابوالحسن». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 9، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، 1379 ش.
ایجی، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد. المواقف. تحقیق: عبدالرحمن عمیرة، بیروت: دار الجیل، 1417/1997.
باقری اصل، حیدر. «تبیین وحی از دیدگاه متکلمان مسلمان». فصلنامه پژوهشهای فلسفی - کلامی، شماره 19 (1389): 43-59.
باقلّانی، ابوبکر بن الطیّب. الإنصاف فیما یجب اعتقاده ولا یجوز الجهل به. به کوشش محمد زاهد بن الحسن الکوثری، قاهره: المکتبة الأزهریة: 1421/2000.
خیاط معتزلی، ابوالحسین عبدالرحیم بن محمد. کتاب الانتصار والردّ علی ابن‌الراوندی الملحد. محقق: الدکتور نیبرج، بیروت: دار و مکتبة بیبلیون، 1957.
دارمی، عثمان بن سعید. ردّ الامام الدارمی عثمان بن سعید علی بشر المریسی العنید. تصحیح: محمد حامد الفَقی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1358.
ذهبی شمس‌الدین محمد بن احمد. سیر أعلام النبلاء. بیروت: چاپ شعیب الأرنؤوط/ حسین الأسد، 1413/1993.
ذهبی شمس‌الدین محمد بن احمد. میزان الاعتدال. چاپ علی محمد البجاوی، بیروت: دار المعرفة، 1382/1963.
سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر. الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: چاپ سعید مندوب، 1416/ 1996.
شرفی، عبدالمجید. الاسلام بین الرسالة والتاریخ. مکتبة الفکر الجدید، بیروت: دار الطلیعة، 2008.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. الملل والنحل. به کوشش محمد سید گیلانی، بیروت: دار المعرفة، 1415.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. کتاب نهایة الإقدام فی علم الکلام. به کوشش الفرد جیوم، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1425.
طبری، محمد بن جریر. تاریخ الأمم والملوک. به کوشش نخبة من العلماء الأجلاء، بیروت: مؤسسة الأعلمی، 1403/1983.
طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1407.
عباسی، مهرداد. «صرفه»، دانشنامۀ جهان اسلام. جلد 29، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، 1400.
عبدالله بن احمد بن حنبل. کتاب السنة. تحقیق: محمد بن سعید القحطانی، المملکة العربیة السعودیه: دار ابن‌قیم، 1406/1986.
فان اس، یوزف. کلام و جامعه در سده‌های دوم و سوم هجری. جلد چهارم، ترجمه: محمد سِردانی (طارمی) نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، در دست آماده‌سازی و انتشار در مؤسسۀ فرهنگی پژوهشی نوارغنون، بی‌تا.
فخر رازی، محمد بن عمر. التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421/2000.
فرامرزی، جواد، سیدمحسن موسوی، و حجت علی نژاد. «نقد و بررسی الفاظ و حیانی قرآن از دیدگاه معمر بن عباد السلّمی معتزلی». احسن الحدیث. شماره 6 (1397): 69-57.
قاضی ابوالحسن عبدالجبار اسدآبادی. المغنی فی أبواب التوحید والعدل: المجلد السابع (خلق القرآن). قوم نصه: ابراهیم الأبیاری، بإشراف: الدکتور طه حسین، ]بی‌جا[: ]بی‌تا[.
کریمی‌نیا، مرتضی. «ریشه‌های تکوین اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن در قرون نخست». مجله پژوهشهای قرآن و حدیث (بهار و تابستان 1392): 144-113.
گلی، جواد، و ابوالفضل روحی. «بررسی تطبیقی دیدگاه خلق قرآن و بشری‌‌بودن قرآن (رویکرد معتزله و سروش)». معرفت کلامی، سال اول، شماره چهارم (زمستان 1389): 113ـ142.
ماتریدی، ابومنصور محمد بن محمد سمرقندی. کتاب التوحید. تحقیق: بکر طوبال اوغلی/محمد آروشی، بیروت/استانبول: دار صادر/مکتبة الارشاد، 1422/2001، 122.
مجتهد شبستری، محمد. «ابن کُلّاب»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 4، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1370 ش.
ولفسن، هَری اُوسترین. فلسفۀ علم کلام. ترجمۀ احمد آرام، تهران: انتشارات الهدی، 1368.
یعقوبی، احمدبن أبی یعقوب. تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر،]بی‌تا[.
 
ب- منابع لاتین:
 
Grunebaum, G. E. von. “IʻDJĀZ”. In: The Encyclopedia of Islam, vol. 3, Leiden/London: 1986.
‌Wansbrough, John. Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation. Foreword, Translations, and Expanded Notes by Andrew Rippin, Amherst, New York: Prometheus Books, 2004.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.