اهداف و چشم انداز
انسان معاصر، با وجود انباشتی بیسابقه از اطلاعات و دستاوردهای تکنولوژیک، همچنان درگیر پرسشهایی است که پاسخِ قاطعی برای آنها نیافته است: از بحران معنا و اضطرابِ هویت گرفته تا نسبتِ او با سنت، طبیعت و امر قدسی. در چنین وضعیتی، پژوهشهای دینی و الهیاتی اگر سخنی متناسب با نیاز انسان معاصر نداشته باشند، خود به بخشی از مسئله تبدیل میشوند. اما آن دسته از کاوشهای آکادمیک که با عینکی نقادانه و رویکردی مسألهمحور، به سراغ «وضع و حال انسانی» میروند، از مرزِ کنجکاویِ صرف میگذرند و به اقدامی روشنگرانه در درمانِ دردهای بشر امروز بدل میشوند.
حوزه معارف دینی و الهیاتی، در گستره وسیعتر علوم انسانی و اجتماعی، از این حیث نقشی دوگانه و ممتاز دارد: از یک سو، ابزاری برای شناخت واقعیت و از سوی دیگر، ظرفیتی برای تغییر و بازآراییِ آن واقعیت در زیستجهانِ کنونی است. این ویژگی دوگانه، جایگاه این حوزه را در خانواده علوم، نه در حاشیه، بلکه در قلبِ مناقشات فکریِ عصر حاضر قرار میدهد.
مجله علمی «دین و دنیای معاصر» در دانشگاه مفید، با اقتباس از شعار این دانشگاه - «پای در سنت و رو به آینده» - کوشیده است تا میان وفاداری به میراثِ گرانسنگِ اسلامی (قرآن و سنت) و مواجهه نقادانه با دستاوردهای فکریِ سایر سنتها و همچنین چالشهای نوپدید، پلی استوار بزند. ما بر این باوریم که درمانِ دردهای انسانِ دردمندِ امروز، در گروِ عبور از موضعی انفعالیِ صرفاً دفاعی یا التقاطیِ صرفاً اقتباسی است؛ رویکردی که این مجله در پیش گرفته، رویکردی تحلیلی، نقادانه و گفتوگومحور با همه صاحبنظرانِ حوزههای مرتبط با معارف قرآنی، مسائل کلامی و دغدغههای الهیاتیِ انسان معاصر است.
برای آنکه دامنه و مرزهای این رویکرد برای نویسندگان و پژوهشگران محترم روشنتر شود، شایسته است محورهای کلان مورد نظر این نشریه را -هرچند بهصورت استقرایی و نه انحصاری- ترسیم کنیم. این محورها، پنجرههایی به سوی مسائلی هستند که در کانون نسبت «دین و دنیای معاصر» جای دارند و طبیعتاً قابل گسترش و تکمیل خواهند بود:
1- باورهای دینی (بهویژه اسلامی) در برابر چالشهای جهان معاصر: در ساحت باورهای دینی بطور عام و اعتقادات اسلامی بطور خاص، باورهایی مانند وجود خدا، صفات خدا، ارتباط خدا و جهان، دخالت خدا در طبیعت و تاریخ، مسئله خلقت و ارتباط آن با مباحث فیزیک جدید، مسئله معجزه، مسئله وحی و ارتباط خداوند با انسان و دخالت تشریعی او در ساماندهی زندگی فردی و جمعی انسانها، معاد و حیات پس از مرگ و مسائلی از این دست از موضوعاتی است که شایسته است صاحبنظران و عالمان مسلمان با توجه به چالشها و مسائل جدید به آن بپردازند.
2- دانشها و روشهای جدید و کاربرد آنها در شناخت دین و فهم متون دینی (به ویژه اسلام): نمیتوان از مواجهه دین با مسائل انسان جدید سخن گفت و از بحث بسیار مهم «روش» چشم پوشید. این از آن روست که دانشهایی مانند هرمنوتیک، زبانشناسی، معناشناسی، نسخهشناسی، مطالعات تطبیقی، مطالعات جنسیت، ارزیابی تاریخی متون و انگارهها و... در فهم دین و متون دینی در دنیای جدید اهمیت یافتهاند و بحث درباره نسبت دین با دنیای معاصر، بدون توجه به این دانشها و روشهای نو، ناقص خواهد بود.
3- ارتباط دین (به ویژه اسلام) با ساحتهای دیگر اندیشه و دانش انسان جدید: یکی دیگر از وجوه نسبت دین و دنیای معاصر، ارتباط دین با ساحتهای دیگر اندیشه و دانش انسان جدید است. مسائل مهمی چون نسبت دین و علم، نسبت دین و اخلاق، نسبت دین و سیاست، و نیز نسبت دین (به ویژه اسلام) با علوم انسانی جدید مانند حوزههای گوناگون فلسفه، اندیشه سیاسی، حقوق، اقتصاد، جامعهشناسی و... از مهمترین بحثها در این قسمت است.
4- نسبت دین (به ویژه اسلام) و حوزه عمومی زیست انسانی در دنیای جدید: نسبت دین با حوزههای گوناگون و متنوع حیات اجتماعی انسان معاصر، از مسائلی است که انسان دیندار با آن مواجه است. بهطور خاص، در ساحت زیست مسلمانی، مسائلی مانند نسبت شریعت و تحولات در زیست انسان جدید، جایگاه شریعت در زیست مسلمانی انسان جدید، امکان اجرای پارهای از احکام فقهی چه در بخش عبادات و چه در بخش معاملات با توجه به اقتضائات زندگی انسان معاصر، مسئله امکان برقراری حکومت دینی و مسائل مربوط به آن، همه و همه از مسائلی است که در ساحت زیست مسلمانی در دنیای معاصر قابل طرح و بحث است. اندیشه «سکولاریسم» و ابعاد گوناگون آن و مطالعه تطبیقی رویکرد ادیان در جهان معاصر در این مساله از همین چشمانداز شایسته بررسی است. همچنین، نسبت دین با زیست در جهان دیجیتال و دستاوردهای آن مانند هوش مصنوعی نیز در ذیل همین عنوان، ارزش بررسی دارد.
5- دین (به ویژه اسلام) و بحرانهای انسان معاصر: بسیاری از متفکران جدید، زندگی انسان جدید را «بحرانزده» میدانند و از بحرانهایی چون محیط زیست، صلح و امنیت جهانی، سلطه تکنولوژی و علم جدید بر همه ابعاد حیات بشر و... سخن میگویند. ارزیابی نقش و کارکرد دین (به ویژه اسلام) در مواجهه با این بحرانها نیز زمینه ارزشمند دیگری برای تفکر و پژوهش ذیل عنوان «دین و دنیای معاصر» است.
در این بین، مسأله بغرنج «معناداری زندگی» در زندگی و اندیشه انسان جدید شاید بیش از سایر بحرانها شایسته تأکید باشد. از این منظر، موضوعاتی مانند نقش ادیان (به ویژه اسلام) در معنابخشی به حیات انسان معاصر، نسبت دین و معنویتهای جدید، مقایسه تطبیقی دستاوردهای ادیان در این زمینه و... شایسته بررسی است.
***
با توجه به مجموع این بحثها و رویکردها و ابعاد پیچیده و متنوع نسبت دین و انسان دیندار با دنیای معاصر و اقتضائات آن، ما در این مجله در پی آن خواهیم بود که با رویکردی آکادمیک، دیدگاههای مختلف مربوط به این مسائل و چالشها را منعکس کنیم و به گزارش، تحلیل و نقد آنها بپردازیم.
بر این اساس، تأکید میکنیم که سیاستِ علمیِ این مجله، مبتنی بر مواجهه تمامعیار با نقدها و مخالفتهای جدی است بدین معنا که مقالاتی که صرفاً به بازگوییِ نقشهای مثبتِ دین (در اخلاق، تربیت یا نظمِ اجتماعی) بسنده میکنند، اما از پاسخگویی به پرسشهای بنیادینِ مخالفان و شبهاتِ روششناختیِ معاصر غافل میمانند، اقبالِ چندانی برای انتشار در این نشریه نخواهند داشت. شرطِ ورود به گفتمانِ علمیِ «دین و دنیای معاصر»، التزام به شنیدنِ صدایِ دیگری و رویاروییِ نقادانه با چالشهای فکریِ روزگارِ ماست.