دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

نسبتِ علم و دین در ایرانِ پساانقلاب «داوریِ جامعه شناختیِ روایت ها»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی فرهنگی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
ایران معاصر خاصه پس از انقلاب اسلامی با مسئله نسبت بین علم و دین روبه‌رو است. علمِ دینی و دینِ علمی علی‌رغم محتوای متفاوتْ فُرم یکسانی دارند. روایت «علم و دین» روایت سوم است که فرم متفاوتی دارد و آگاهانه می‌کوشد علم یا دین را زائده نکند، اما این روایت نیز به دلیل طبیعی‌کردن امر فرهنگی همچنان ایدئولوژیک باقی مانده است. با بهره‌گیری از روش تحلیل روایت، متن سه نماینده این شکل‌بندی‌ها در ایران پساانقلاب خوانده می‌شود. هدف از این متن‌خوانی روشمند، برملاکردن خصلت‌های ایدئولوژیک در این روایت‌ها است. داوری در باب اعتبار این روایت‌ها از این حیث دارای ضرورت است که روایت‌های بیشتر ایدئولوژیک از روایت‌های کمتر ایدئولوژیکْ تمیز داده شوند. نتیجه‌ای که از این مقاله حاصل می‌آید تلاشی جامعه‌شناختی در جهتِ ایدئولوژی‌زدایی از نسبتِ بین علم و دین است. دو اصل به‌ مثابه معیار داوری بدین شکل به وجود می‌آید که علم و دین زائده‌شدنی نیستند و درعین‌حال طبیعی‌شدنی هم نیستند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Relationship between Science and Religion in Post-Revolutionary Iran. "Sociological Judgment of Narratives"

نویسندگان English

reza nazarian 1
Younes Nourbakhsh 2
1 PhD student in Cultural Sociology, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Sociology, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Contemporary Iran, especially after the Islamic Revolution of Iran, has faced the issue of the relationship between science and religion. Religious science and scientific religion have the same form despite different content. The "Science and Religion" narrative is the third narrative, which has a different form and consciously tries not appendage science or religion, but this narrative also remains ideological due to the naturalization of the cultural issue. Using the method of narrative analysis, the text of the three representatives of these formations in post-revolutionary Iran is read. The purpose of this methodical reading is to reveal the ideological features of these narratives. Judging the validity of these narratives is necessary to distinguish more ideological narratives from less ideological ones. The result of this article is a sociological attempt to de-ideologize the relationship between science and religion. Two principles are created as criteria of judgment in such a way that science and religion cannot be appendage and at the same time they cannot be naturalized.

کلیدواژه‌ها English

Religious science
scientific religion
science and religion
ideology
credit structure
narrative
سیاهه منابع
الف-منابع فارسی:
باربور، ایان. دین و علم. مترجم پیروز فطورچی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1392.
باربور، ایان. «انحای ارتباط علم و دین»، ترجمه پیروز فطورچی و فرشاد فرشته صنیعی. نامه علم و دین، شماره 11-12 (بهار و تابستان 1380): 123-132.
برگر، پیتر. شایعه فرشتگان: جامعه مدرن و کشف دوباره فراطبیعت، ترجمه ابوالفضل مرشدی و آسیه حاجی غلام. تهران: نشر ثالث، 1397.
برگر، پیتر. سایبان مقدّس: واقعیت اجتماعی دین، ترجمه ابوالفضل مرشدی. تهران: نشر ثالث، 1397.
بوردیو، پیر. درسی درباره درس. ترجمه ناصر فکوهی. تهران: نشر نی، 1388.
پارسانیا، حمید. سنّت، ایدئولوژی، علم. قم: انتشارات بوستان کتاب، 1386.
پارسانیا، حمید. «بازسازی علم مدرن و بازخوانی علم دینی»، راهبرد فرهنگ، شماره سوم (1387): 31-17.
پارسانیا، حمید. «علم و هویت»، فصلنامه اسراء، شماره 1 (1388): 36-29.
پارسانیا، حمید و مهدی سلطانی. «روش‌شناسی علم دینی ناظر به علوم انسانی»، معرفت فلسفی 12، شماره 3 (1394): 118-95..
پارسانیا، حمید. «سکولاریسم و معنویت»، فصلنامه علوم سیاسی 8، شماره 32 (1384): 25-7.
پارسانیا، حمید. «حقیقت و دموکراسی»، کتاب نقد، (پاییز و زمستان 1380)، شماره 20 و 21.
پارسانیا، حمید. «سوژه، ابژه، معنا و جامعه‌شناسان ایرانی»، سخنرانی در نشست هشتادمین سال تأسیس دانشگاه تهران برای بررسی وضعیت علوم اجتماعی در ایران، (بی‌تا): 1-9. دسترسی: 15 آبان 1401. https://b2n.ir/g58045
حیدری، آرش. «فروید و آلتوسر: جنبه‌های جامعه‌شناختی روانکاوی»، مجله جامعه‌شناسی ایران 13، شماره 3، (1391) 24-3.
دورکیم، امیل. صور بنیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام، تهران: نشر مرکز، 1383.
دورکیم، امیل. جامعه‌شناسی و فلسفه. ترجمه مرتضی ثاقب فر. تهران: نشر علم، 1383.
ریکور، پل. «ایدئولوژی و اتوپیا»، ترجمه احمد بستانی. نامه مفید 8، شماره 32 (1381): 89-104.
زاهدی، محمدصادق، و سید احمد ثمره هاشمی. «رابطه علم و دین در آرای مرتضی مطهری و مهدی بازرگان»، پژوهش‌های علم و دین، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی 4، شماره دوم (1392): 59-76.
زیمل، گئورگ. «تضاد فرهنگ مدرن»، ترجمه هاله لاجوردی. مجله ارغنون 18 (1380): 246-225.
زیمل، گئورگ. مقالاتی درباره دین: فلسفه و جامعه‌شناسی دین. ترجمه شهناز مسمّی‌پرست. تهران: نشر ثالث، 1388.
زیمل، گئورگ. گزیده مقالات با مقدمه زیگفرید کراکاور. ترجمه شاپور بهیان. تهران: انتشارات دنیای اقتصاد، 1395.
شجاعی زند، علیرضا. «از دین‌سازی‌هایِ عقل تا دینی‌سازیِ علم»، راهبرد فرهنگ 46 (1398): 40-7.
شهری، بهمن. «پیوندهای میان استعاره و ایدئولوژی»، فصلنامه نقد ادبی 5، شماره 19 (1391): 76-59.
فکوهی، ناصر. بوردیو و میدان دانشگاهی (دانش و دانشگاه). جلد اول، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 1396.
فنایی، ابوالقاسم. دین در ترازوی اخلاق. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1384.
فنایی، ابوالقاسم. «از تعبد در دین تا تعبد در فلسفه (پاسخ به سخنرانی سروش دباغ در نقد ملکیان متأخر)»، مجله آیین 8 (1386): 56-47.
فنایی، ابوالقاسم. اخلاق دین‌شناسی. تهران: نشر نگاه معاصر، 1389.
فنایی، ابوالقاسم. درس گفتار تابستانی اخلاق دین‌شناسی. مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، 1398.
فنایی، ابوالقاسم. نقش دین در خشونت. قسمت اول، سایت فرهنگی نیلوفر، 1392. https://neeloofar.org/naghshe-din-dar-khoshonat-1/
فنایی، ابوالقاسم. «تبیین دینی»، مجله نقد و نظر 6، شماره 3-4 (1379): 44-111.
قائمی نیا، علیرضا. «مناظره با محمد مجتهدشبستری»، مجله اندیشه مهر، شماره 7 (23 فروردین 95).
قائمی نیا، علیرضا. «نظریه پیوندی در باب علم دینی»، مجله پگاه تحول، نشریه داخلی دبیرخانه دائمی کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی، شماره 6 (1396).
کرسول، جان. پژوهش کیفی و طرح پژوهش. ترجمه دکتر حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی. تهران: انتشارات صفار، 1396.
کلیگز، مری. «ماشین‌های ایدئولوژی: آلتوسر و دستگاه‌های ایدئولوژیک دولتی»، ترجمه وحید ولی زاده. خردنامه همشهری، شماره 6 (1385).
کوزر، لیوئیس. زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی. ترجمه محسن ثلاثی. چاپ 11، تهران: انتشارات علمی، 1383.
مجتهد شبستری، محمد. هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: انتشارات طرح نو، 1375.
مجتهد شبستری، محمد. نقدی بر قرائت رسمی از دین. تهران: طرح نو، 1379.
مجتهد شبستری، محمد. «قرائت نبوی از جهان»، مجله مدرسه، شماره 6 (1386).
مجتهد شبستری، محمد. «الهیات مسلمان زیستن»، سایت شخصی محمد مجتهد شبستری، (1394). تاریخ دسترسی: 15 آبان 1401. https://b2n.ir/m29660
مجتهد شبستری، محمد. «چگونه مبانی کلامی و فقهی فروریخته‌اند»، سایت شخصی محمد مجتهد شبستری، (1394). تاریخ دسترسی: 15 آبان 1401. https://b2n.ir/s62360
مجتهد شبستری، محمد. «انسانی شدن علوم اسلامی»، سخنرانی در انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران و علوم پزشکی تهران، سایت شخصی محمد مجتهد شبستری، (16 تیر 1394). تاریخ دسترسی: 15 آبان 1401. https://b2n.ir/m48466
مجتهد شبستری، محمد. «الهیات تفهمی»، سایت شخصی محمد مجتهد شبستری، (1394). تاریخ دسترسی: 15 آبان 1401. https://b2n.ir/f52660
مجتهد شبستری، محمد. «مناظره با علیرضا قائمی نیا»، مجله اندیشه مهر، شماره 7 (23 فروردین 1395).
میری، سید جواد، و علی علی‌اصغری صدری. «رابطه علم و دین از دیدگاه دکتر علی شریعتی»، پژوهش‌های علم و دین، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی: سال 2، شماره 2 (1390): 103-122.
وبر، ماکس. دین، قدرت، جامعه. ترجمه احمد تدین. تهران: نشر هرمس، 1382.
هات، جان. علم و دین از تعارض تا گفتگو. ترجمه بتول نجفی. قم: کتاب طه، 1382.
 
ب- منابع لاتین:
Czarniawska, Barbara. Narrative in social science research. California: Sage publications. 2004.
Elliott, Jane. Using narrative in social research. California: Sage publications. 2005.
Garson, david. Narrative analysis. Raleigh: North Carolina state university. 2013.
McPhetres, Jonathon, Thuy-vy T. Nguyen. “Using findings from the cognitive science of religion to understand current conflicts between religious and scientific ideologies”, Religion, Brain & Behavior 8, no. 4 (2017): 394-405. DOI: 10.1080/2153599X.2017.1326399.
Wertz, Frederick. Five ways of doing qualitative analysis. New York: Guilford publications, 2011.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.