دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

تحلیل برساخت‌گرایانه از برخی مسائل اصول فقه در پرتو نظریة جان رالز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حجت منگنه‌چی
استادیار، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/rc.2026.2063139.1258
چکیده
برساخت‌گرایی، مفهومی است که در تفسیر کانتی از اخلاق ریشه دارد و جان رالز، فیلسوف آمریکایی، آن را در بنیادگذاری اصول عدالت و نظریۀ «عدالت به‌مثابۀ انصاف» بسط و سامان فلسفی بخشید. برساخت‌گرایی اخلاقی بر این باور است که اصول اخلاقی نه واقعیت‌هایی مستقل و پیشین، بلکه محصول توافق عقلانی میان فاعل‏های اخلاقی در فرایندی فرضی یا آرمانی‌اند. این پژوهش می‌کوشد با تکیه بر صورت‌بندی رالز از نظریۀ برساخت‌گرایی، امکان به‌کارگیری آن را در تحلیل مسایل اصول فقه اسلامی بررسی کند. روش تحقیق، تحلیلی ـ مفهومی و تطبیقی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخی مسائل اصولی، همچون نظریۀ تصویب، إجزاء، عدول از فتوا و اجتهاد در فرض انسداد، قابلیت تفسیر برساخت‌گرایانه دارند؛ بدین معنا که در این موارد، حکم شرعی نه امری از پیش موجود، بلکه متکی بر فرایند عقلانی اجتهاد است. هدف نهایی مقاله، گشودن افقی نو برای گفت‌وگوی میان‌فرهنگی میان فلسفۀ اخلاق مدرن و سنت فقهی اسلامی است.
کلیدواژه‌ها
برساخت‏گرایی
جان رالز
اصول فقه
اجتهاد
تصویب
تخطئه
إجزاء

عنوان مقاله English

A Constructivist Analysis of Selected Issues in Uṣūl al-Fiqh in Light of John Rawls’s Theory

نویسنده English

Hojjat Mangenehchi
Assistant Professor, Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Constructivism is a concept rooted in Kantian interpretations of ethics, which the American philosopher John Rawls further developed and systematized in the foundation of principles of justice and his theory of “Justice as Fairness.” Moral constructivism holds that ethical principles are not independent, preexisting realities, but the product of rational agreement among moral agents within a hypothetical or idealized process. This study seeks, relying on Rawls’s formulation of constructivist theory, to examine the possibility of applying it to the analysis of issues in Islamic legal theory (Usul al-Fiqh). The research employs an analytical–conceptual and comparative approach. The findings indicate that certain foundational issues—such as the theory of approval (taṣvīb), assignment (ijā’), retraction from fatwā, and ijtihād in cases of blockage—can be interpreted constructivistically; that is, in these cases, the legal ruling is not a preexisting entity but depends on the rational process of ijtihād. The ultimate aim of the article is to open new horizons for intercultural dialogue between modern moral philosophy and the Islamic jurisprudential tradition.

کلیدواژه‌ها English

Constructivism, John Rawls, Uṣūl al-Fiqh, Ijtihad, taṣwīb, Takhti'
ah, ijzā
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
رالز، جان. نظریه عدالت. ترجمه: سید محمد کمال سروریان و مرتضی بحرانی، مقدمه: رضا داوری اردکانی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1387.
ریچاردسون، هنری اس. «اخلاق وظیفه‌گرایانه» در: دانشنامه فلسفه اخلاق، ویراستاران: پل ادواردز و دونالد ام. بورچرت، ترجمه و تدوین: ان‌شاءاللّه رحمتی. تهران: نشر سوفیا، 1392.
گِنسِلر، هری ج. درآمدی بر فلسفه اخلاق معاصر. ترجمه: مهدی اخوان. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1390.
نارویسون، یان. «خودگرایی اخلاقی» در: دانشنامه فلسفه اخلاق، ویراستاران: پل ادواردز و دونالد ام. بورچرت، ترجمه و تدوین: ان‌شاءاللّه رحمتی. تهران: نشر سوفیا، 1392.
نیگل، تامس. «فلسفه اخلاق» در: دانشنامه فلسفه اخلاق. ویراستاران: پل ادواردز، دونالد ام. بورچرت، ترجمه و تدوین: ان‌شاءاللّه رحمتی. تهران: نشر سوفیا، 1392.
وست، هنری آر. «پیامدگرایی» در: دانشنامه فلسفه اخلاق. ویراستاران: پل ادواردز، دونالد ام. بورچرت، ترجمه و تدوین: ان‌شاءاللّه رحمتی. تهران: نشر سوفیا، 1392.
ویرینن، پیکا. «واقع‌گرایی اخلاقی» در: دانشنامه فلسفه اخلاق. ویراستاران: پل ادواردز، دونالد ام. بورچرت، ترجمه و تدوین: ان‌شاءاللّه رحمتی. تهران: نشر سوفیا، 1392.
هوشنگی، حسین. «تخطئه و تصویب» در: دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1385 ش.
ب- منابع عربی:
آخوند خراسانی، محمدکاظم. کفایه الأصول. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، [بی‌تا].
خویی، ابوالقاسم. أجود التقریرات (تقریرات درس میرزای نائینی). قم: کتابفروشی مصطفوی، [بی‌تا].
سبحانی، جعفر. إرشاد العقول إلی مباحث الأصول. تألیف: محمدحسین الحاج العاملی. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام، 1426 ق.
سید مرتضی، علی. الذریعة إلی أصول الشریعه. موسوعة الشریف المرتضی. الجزء الأول. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1433 ق.
الطوسی، محمدبن‌الحسن. العدة فی أصول الفقه. تحقیق: محمدرضا الأنصاری القمی. قم: مؤسسة البعثه، 1376 ش.
المظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۶ ق.
مکارم شیرازی، ناصر. أنوار الأصول. مقرّر: احمد القدسی. قم: انتشارات نسل جوان، 1420 ق.
ج- منابع لاتین:
Bagnoli, Carla. "Constructivism in Metaethics." In Stanford Encyclopedia of Philosophy. 2021, Edition. https://plato.stanford.edu/entries/constructivism-metaethics/.
Baldwin, Thomas. "Constructive Complaints." In Constructivism in Ethics, edited by Carla Bagnoli, 201-220. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
Joyce, Richard. "Moral Anti-Realism." In Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edited by Edward N. Zalta, Winter 2016 Edition. https://plato.stanford.edu/entries/moral-anti-realism/.
Rawls, John. Collected Papers. ed. S. Freeman. Cambridge: Harvard University Press, 1999.
Sayre-McCord, Geoff. "Metaethics." In Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edited by Edward N. Zalta. Spring 2024 Edition. https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/.
Sayre-McCord, Geoff. "Moral Realism." In Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edited by Edward N. Zalta, Summer 2015, Edition. https://plato.stanford.edu/entries/moral-realism/.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر
دوره 12، شماره 1 - شماره پیاپی 22
بهار و تابستان 1404، پیاپی 22
اردیبهشت 1404