دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

امکان سنجی تداوم کارکرد اخلاقی دین در دنیای معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه معارف اسلامی و دروس عمومی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
چکیده
بر اساس نظریه ‌«دین‌زدایی» فیلسوفان عصر روشنگری، دین تا زمانی دارای سیطره اجتماعی و مدعی بی‌رقیب حوزه فرهنگ و اجتماع بود؛ اما با بلوغ علمی انسان مدرن در عصر رشد و شکوفایی عقلانیت، دیگر توجیهی برای تداوم حضور دین در جامعه که با اوامر و نواهی اخلاقی خود داعیه رهنمونی بشریت به مدینه فاضله را داشته باشد، وجود ندارد. این پژوهش به توجه به پیامدهای نامطلوب ناشی از عقل‌مداری محض و خصوصی‌شدن دین و دنیوی‌شدن ارزش‌های قدسی از جمله اضطراب و ناامنی ناشی از غیبت معنا در زندگی بشریت مدرن، به دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش اصلی است که وجود چه نارسایی‌هایی در روند عقل‌گرایی عصر جدید مانع از آن شد که دانش بازاندیشانه مدرن بتواند جای جهان‌شناسی مذهبی را پر‌کند و در پاسخ، بر آن است تا صحت این ادعا را اثبات کند که دورافتادن از مبادی اخلاقی مورد تأکید دین و تلاش وافر برای کسب سود و تأمین لذت صِرف، مایۀ غفلت انسان از خود و احساس پوچی در زندگی به رغم بهره‌مندی از قدرت مادی و علمی و اقتصادی و فناوری فوق‌العاده شده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که حل تعارض حوزه‌های ارزشی منتهی به خودمداری ناشی از اصالت سود و لذت جز با توسّل به یک جهان‌بینی و نظام اخلاقی بر‌تر دینی، از طریق دیگری به دست نمی‌آید و سعادت و امنیت روانی بشریت معاصر از راهی دیگر قابل تأمین نیست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The feasibility of continuing the moral function of religion in the contemporary world

نویسنده English

Mojtaba Attarzadeh
Associate Professor, Department of Islamic Studies, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

According to the theory of “de-religion” proposed by the philosophers of the Enlightenment era, religion used to dominate society and was the uncontested claimant in the field of culture and society; but with the scientific maturity of modern man in the era of growth and prosperity of rationality, there is no longer any justification for the continuation of the presence of religion in the scene of society, which claims to guide humanity to the utopia with its moral orders. This research takes into account the adverse consequences caused by pure rationalism and the privatization of religion and the secularization of sacred values, including anxiety and insecurity caused by the absence of meaning in the life of modern humanity, in order to answer the main question that "what inadequacies exist in the process of new era rationalism which prevented modern rethinking science from filling the place of religious cosmology?" It is because of the truth of the hypothesis that "moving away from the moral principles emphasized by religion and striving hard for the purpose of gaining profit and providing pure pleasure, due to humanity's neglect of self and the sense of emptiness in life has become extraordinary despite the benefit of material, scientific, economic and technological power.

کلیدواژه‌ها English

Religion in the contemporary world
the moral function of religion
religion and individualism
religion and spirituality
religion and ethics
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
 احمدى، بابک. مدرنیته و اندیشه انتقادى. تهران: نشر مرکز،1377.
 بازرگان مهدی. مجموعه آثار. تهران: بنیاد فرهنگی مهندس بازرگان، 1378.
 برگر، پیتر، و همکاران. ذهن بیخانمان، نو‌سازی و آگاهی. ترجمه محمد ساوجی. تهران: نشر نی، 1394.
بودریار، ژان. جامعه مصرفی. ترجمه پیروز ایزدی. تهران: نشر ثالث، 1397.
‌پی، آلستون، میلتون یینگر، و محمد لگنهاوزن. دین و چشم‌اندازهاى نو، ترجمه غلامحسین توکّلى. قم: دفتر تبلیغات ‌اسلامى، 1379.
توکل، محمد. جامعه‌شناسی علم. تهران: نص، 1370. 
جوادى آملى، عبداللّه. دین‌شناسى. قم: اسراء، 1381.
دورانت، ویل. تاریخ تمدن، ترجمه اسماعیل دولتشاهی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1401.
دورکیم، امیل. صور بنیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام. تهران: نشر مرکز، 1400.
راغب اصفهانی. معجم مفردات الفاظ القرآن. تهران: المکتبة المرتضویه، 1377.
زرگر، زهرا، «پاسخ‌گویی اخلاق اسلامی به چالش‌های اخلاقیِ برآمده از تکنولوژی مدرن»، فصلنامه راهبرد فرهنگ 9، شماره ‌34، (تابستان 1395): 113-91.
زلفعلی فام، جعفر و مظفر غفاری، «تحلیل جامعه‌شناختی هویت اجتماعی دختران دانشجوی دانشگاه گیلان»، پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه، شمارة 3، (پاییز و زمستان 1388): 121-140.
سروش، عبدالکریم.  بسط تجربه نبوی. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط، 1378.
سروش، عبدالکریم. «خدمات و حسنات دین»، کیان، شماره 27(مرداد و شهریور 1374): 16-2.
سروش، عبدالکریم. مدارا و مدیریت. تهران: مؤسسة فرهنگی صراط، 1376.
سروش، عبدالکریم، محسن کدیور، محمد مجتهدشبستری، و مصطفی ملکیان. سنت و سکولاریسم. تهران: صراط، 1381.
شایگان، داریوش. افسون‌زدگى جدید یا هویّت چهل‌تکّه. ترجمه فاطمه ولیایى. تهران: نقش جهان، 1380.
شوماخر، ای. اف. کوچک زیباست. ترجمه علی رامین. سوم. تهران: سروش، 1372. 
ضاهر، عادل. الاسس الفلسفیة، للعلمانیة. الطبعه الثانیه. بیروت: دارالساقى، 1998. 
طباطبایی، سید محمدحسین. ترجمه المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، 1374.
طباطبایی، سید محمدحسین. تعالیم اسلام. تصحیح سید هادى خسروشاهى. ‏قم: بوستان کتاب، 1387.
فرانکنا، ویلیام کی.‌ فلسفه اخلاق‌. ترجمه هادی صادقی. قم: مؤسسه فرهنگی طه، 1393.
فروم، اریک. داشتن یا‌بودن، ترجمه کیومرث خواجوی‌ها. تهران: اسپرک، 1370. 
فروید، زیگموند. آینده یک پندار، ترجمه هاشم رضى. تهران: آسیا، 1357.
فصیحی، امان الله، «ﻧﻴﺎز ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرن ﺑﻪ دﻳﻦ؛ ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﺣﻘﻮق و اﺧﻼق»، فصلنامه علوم سیاسى، شماره 42، (تابستان 1387): 204-173.
قنبری، حسن، «دینداری در دوران مدرن از منظر هانس کونگ»، فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی (انجمن معارف اسلامی) 1، شماره2، (بهار 1384): 27-11.
کردی اردکانی، احسان و احمد شه‌گلی. «حران پوچ‌گرایی انسان معاصر و معنای زندگی از دیدگاه قرآن با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی»، فصلنامه مطالعات معنوی، شماره 10، (زمستان1392): 33 -58.
کریمی، جلیل، احمد محمدپور، و صلاح‌الدین قادری. «جامعه‌شناسی و مشکله هویت ایران (فراتحلیلی از مطالعات نظری و پژوهشی هویت)»، فصلنامه مطالعات ملی 13، شماره 1، (بهار 1391): 29-58.
 کسمایى، على‌اکبر. جهان امروز و فردا. بى‌جا، اطلاعات، 1374.
کیویستو، پیتر. اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی. ترجمـه منـوچهر صـبوری. تهران: نشر نی، 1378.
گیبینز، جان و بو ریمر. سیاست پست مدرنیته. ترجمه منصور انصاری. تهران: نشر گام نو، 1388.
گیدنز، آنتونی. تجدد و تشخص. ترجمه ناصر موفقیان. چاپ اول، تهران: نشر نی، 1378.
لورنتس، کنراد. هشت گناه بزرگ انسان متمدن. ترجمه محمود و فرامرز بهزاد. چاپ اول. تهران: سپهر، 1385.
لیدوست، ابوالقاسم. فقه و عقل. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1391.
مصباح یزدی، محمدتقی. نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1384.
مطهری، مرتضی. مجموعه آثار. قم و تهران: انتشارات صدرا، 1374.
معین، محمد. فرهنگ فارسی یک‌جلدی. تهران: انتشارات میلاد، 1387
ملکیان، مصطفی. «انسان مدرن و اندیشه پیشرفت»، آیین، شماره 11 و12 (اسفند 1386): 52-48.
مهدوی آزاد بنی، رمضان. «دین و تحول اخلاقی در جهان معاصر»، دوفصلنامه جستارهایی در فلسفه و کلام (مطالعات اسلامی) 41، شماره2/83 (پاییز و زمستان1388): 189-173.
مهدوی، محمد صادق. بررسی تطبیقی تغییرات ازدواج (نگرشی جامعه‌شناختی به مشکلات ازدواج جوانان در شهر تهران). چاپ اول. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1377.
نکویی سامانی، مهدی. «دین در دنیای مدرن»، ماهنامه معرفت، شماره123 (اسفند1386): 87-59.
نیچه، فردریش. گزیده‌هایی از کتاب انسانی، بسیار زیاده انسانی. ترجمه جعفر صفیعی. تهران: انتشارات شباهنگ، 1400.
هینس، جف دین. جهانی‌شدن و فرهنگ سیاسی در جهان سوم، ترجمه داود کیانی، اول. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1381.
یاسپرس، کارل. فلسفه اگزیستانس، ترجمه لیلا روستائی. تهران: نشر پارسه، 1395.
 
ب- منابع لاتین:
Bainbridge W. S. “The Religiouse Ecology of Deviance” American Sociology Review 54 (April 1989): 288-295.
Desmond, S. A. Soper, B. Sarah, E. & Kraus, R. “Religiosity peers and Delinquency: Does Religiosity Reduse the Effect of Peers on Delinquency” Sociological Spectrum 31, (Fall 2011): 665-694.
Hirschi, T. Causes of Delinquency. The Regents of the University of California, Reprinted by Permission of the University of California Press, 1969.
 Kim, J. A. “structural Equation Model Analysis of The Effect of Religion on Adolescent Delinquency Within an Elaborated Theoretical Model: The Relationship after Considering” Unpublished dissertation, Ohio state, Ohio University, 2003.
Spencer, Metta. Foundation of Modern Sociology. Canada: prenfice Hall, 1990.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.