دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های معاصر درباره آیات ربا در قرآن کریم: با تأکید بر آرا بلعید، شحرور، قرضاوی و العشماوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری دانشجوی دکتری علوم و قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22096/rc.2026.2090314.1310
چکیده
مسئله تحریم ربا در اقتصاد معاصر، چالش کلیدی فقه اقتصادی اسلام است که تفاوت‌های ساختاری عصر نزول و دوران مدرن را برجسته می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی تطبیقی، دیدگاه‌های چهار متفکر برجسته (صادق بلعید، محمد شحرور، یوسف قرضاوی و محمد سعید العشماوی) را درباره تفسیر آیات ربا و پیامدهای فقهی - اجتماعی تحلیل کرده است. همه متفکران بر استثماری بودن ربای جاهلی توافق دارند، اما نتیجه‌گیری‌های عملی متفاوت است: قرضاوی با رویکرد سنتی، بهره بانکی را ربای حرام دانسته و بانکداری اسلامی مبتنی بر عقود مشارکتی را پیشنهاد می‌کند. بلعید با روش هرمنوتیکی، بهره بانکی مدرن (بر اساس ارزش زمانی پول) را خارج از تحریم قرآنی می‌بیند. شحرور با نظریه حدود، تحریم را محدود به ربای چندبرابر کرده و بهره معقول را مجاز می‌شمارد. العشماوی با رویکرد مقاصدی، ملاک را استثمار و ظلم قرار داده، نه صورت ظاهری معامله. پژوهش نتیجه می‌گیرد که راه‌حل پایدار در ترکیب خلاقانه قوت‌های این رویکردها و گفتگوی سازنده میان جریان‌های فقهی است. در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد که راه‌حل پایدار در ترکیب خلاقانه قوت‌های این رویکردها و گفتگوی سازنده میان جریان‌های فقهی نهفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of Contemporary Perspectives on Quranic Verses on Riba: Emphasizing the Views of Bel'aid, Shahrour, Al-Qaradawi, and Al-Ashmawi

نویسندگان English

Saeid Abed 1
Hamid Imandar 2
1 PhD student in Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

The issue of prohibiting usury (riba) in the contemporary economy is one of the most significant challenges in Islamic economic jurisprudence. Fundamental differences between the economic structure of the era of revelation and the present day have raised critical questions regarding the adaptation of Sharia rulings to economic realities for contemporary thinkers. This research aims to conduct a comparative analysis and critical evaluation of the views of four prominent thinkers (Sadiq Bel'aid, Muhammad Shahrour, Yusuf Al-Qaradawi, and Muhammad Saeed Al-Ashmawi) regarding the interpretation of Quranic verses on usury and the jurisprudential and social implications of each. The research method is descriptive-analytical with a comparative approach, which, by examining the primary sources of these thinkers and identifying key conceptual axes, investigates the points of convergence and divergence of their views. The results indicate that although all four thinkers agree on the exploitative nature of pre-Islamic usury, there are clear differences in their practical conclusions. Yusuf Al-Qaradawi, with a traditional approach relying on definitive texts, considers any bank interest as a manifestation of forbidden usury and introduces Islamic banking based on partnership contracts as the only legitimate solution.

کلیدواژه‌ها English

Ijtihad
Riba
Islamic Banking
Maqasid al-Shariah
Jurisprudential Modernism
سیاهه منابع
قرآن کریم.
الف- منابع فارسی:
آشناو، حسن. «پژوهشی با رویکرد جامعه آماری ربا در قرآن»، اولین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم دینی و حوزوی (1402): 55-67.
آشناو، حسن، مرتضی صفری‌تبار، و محبوبه هاشم‌پور دین‌آباد. «بررسی پیامدهای معنوی ربا از منظر قرآن و معارف اسلامی»، اولین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم دینی و حوزوی (1402): 44-32.
اعرابی، غلامحسین، علی‌احمد ناصح، و رضا نجفی. «شیوه تربیتی قرآن کریم در تغییر رفتار مخاطبان عصر نزول در آیات نهی از ربا از دیدگاه فریقین»، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی ۸، شماره 2 (اسفند 1397): 65-98.
پاکتچی، احمد، محمدحسن شیرزاد، و محمدحسین شیرزاد. «بازخوانی انگاره ربا در قرآن کریم با تکیه بر الگوهای انسان‌شناسی اقتصادی»، مطالعات قرآن و حدیث 11، شماره 2 (بهار و تابستان 1397): ۶۱–۹۲.
حسینی، سید امراللّه. «اشتباه مفهوم به مصداق در تعریف ربا و نقش آن در ارزیابی عملیات بانکی (مطالعه تطبیقی در قرآن، روایات و فقه امامیه)»، جستارهای فقهی و اصولی 6، شماره 18 (بهار 1399): ۹۵–۱۲۳.
حسینی، عبدالمنان، و احمد سعادت. «نقد اقتصاد ربوی در آرمان‌شهر لیبرالیسم از منظر قرآن کریم»، قرآن و علم ۳۲ (1402): 299-324.
دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.
رستمی لاهیجانی، ناصر. ربا در آیینه قرآن و روایات و فقه امامیه و اهل سنت. قم: اثر قلم، ۱۳۹۸.
شمسی خلوت، سودابه، و زهره شمسی خلوت. سودهای نهان: تحلیلی بر ربا در قرآن و سنت. تهران: مهر معلم، ۱۴۰۳.
فاضل لنکرانی، محمدجواد، و جواد حسینی‌خواه. ربا در قرآن کریم. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، ۱۴۰۰.
قدس آستان، هوشنگ. «واکاوی آیه ۲۷۶ سوره بقره با موضوع ربا در پرتو ده تفسیر قرآنی»، سومین کنفرانس بین‌المللی توسعه و ترویج علوم انسانی و مدیریت در جامعه (1400): 34-41.
گلگون، عبدالکریم، و هرمز اسدی کوه‌باد. «بررسی تحریم ربا به‌عنوان یکی از راه‌های مبارزه با فقر اقتصادی از منظر قرآن کریم»، نشریه دستاوردهای نوین در حقوق عمومی 3، شماره 10 (تابستان 1403): ۳۷–۵۱.
مظفری مجد، حسین. پژوهشی در قرآن و نهج‌البلاغه: مبارزه کوبنده اسلام با ربا، احتکار، فقر و تنگدستی. تهران: فرهنگ صبا، 1399.
موسوی راد، سید حسین، و سید جابر موسوی‌راد. «بررسی فقهی گستره حرمت ربا نسبت به مطلق دیون از منظر قرآن کریم»، قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره 14 (فروردین 1400): ۲۵–۴۲.
موسویان، سید عباس. پس‌انداز و سرمایه‌گذاری در اقتصاد اسلامی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۷۵.
میرخانی، سید احمد. ربا و قرض‌الحسنه در قرآن حکیم. قم: احسن، ۱۳۹۹.
میرخانی، سید احمد. ربا و قرض‌الحسنه در قرآن حکیم. قم: احسن، 1402.
میرزاجانی بیجارپسی، معصومه، و رقیه صادقی نیری. «گفتمان‌سازی قرآن در جهت مبارزه با ربا»، در چهارمین همایش بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی (1397): ۸۲۹۸.
نجات، مصطفی. «بررسی آیات مربوط به ربا و انطباق آن با سامانه‌های بانکی بدون بهره»، در بیست‌ویکمین همایش ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران (1404): ۸۲–۹۸.
ولی‌محمدی، زهرا، سلمان ولی‌محمدی، و سید حسن شفیعی. «معنا و مفهوم ربا در قرآن و حدیث و تطبیق آن با قوانین بانکی»، در دوازدهمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام (1403): ۱۸۲۸.
ب- منابع عربی:
ابن‌ادریس، محمدبن‌منصور. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق.
ابن‌براج، عبدالعزیزبن‌نَحْرِیر. المهذب. قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۰۶ق.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. التحریر والتنویر. تونس: الدار التونسیة للنشر، ۱۹۸۴م.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر. تفسیر القرآن العظیم. ریاض: دار عالم الفکر، ۱۴۱۹ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دارالفکر و دار صادر، ۱۴۱۴ق.
البلعید، صادق. القرآن والتشریع: قراءة جدیدة فی آیات الأحکام. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة، ۲۰۱۱ م.
البیضاوی، عبداللّه‌بن‌عمر. أنوار التنزیل وأسرار التأویل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
الجواهری، حسن. الربا فقهیاً واقتصادیاً. قم: الخیام، ۱۴۰۵ق.
الزمخشری، محمودبن‌عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
السیوطی، جلال‌الدین. الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۶ق.
الشحرور، محمد. الکتاب والقرآن: قراءة معاصرة. بیروت: شرکة المطبوعات للتوزیع والنشر، 1990.
العشماوی، محمدسعید. الربا والفائدة فی الإسلام. قاهره: مکتبة مدبولی الصغیر، ۱۹۹۷.
الطباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
الطبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: نصر، ۱۳۷۲.
الطوسی، محمدبن‌حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات علمیه اسلامیه، ۱۴۰۹ق.
القرضاوی، یوسف. فوائد البنوک هی الربا. ویرایش دوم. بیروت: مؤسسة الرسالة ناشرون، ۲۰۰۴.
القرطبی، محمدبن‌احمد. الجامع لأحکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۶ق.
الفیض الکاشانی، محمدمحسن. تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
الرازی، فخرالدین محمد. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
الراغب الأصفهانی، حسین‌بن‌محمد. مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالعلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
السید قطب، سید قطب ابراهیم حسین. فی ظلال القرآن. بیروت و قاهره: دارالشروق، ۱۴۱۲ق.
الکرکی، علی‌بن‌حسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل‌البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
النجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 مرداد 1405