دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

نقش ملاحظات اخلاقی در استدلال فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/rc.2026.2090926.1318
چکیده
پرسش از جواز یا لزوم تکیه بر ملاحظات اخلاقی در فقه و شرایط اعتبار استدلال فقهی مبتنی بر این ملاحظات، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در معرفت‌شناسی فقه و هرمنیوتیک فقهی است. این پرسش علاوه بر اهمیت نظری از نظر عملی نیز اهمیت شایانی دارد، زیرا اصلاحات اخلاقی مُوَجَّه و منظم در فقه در گرو یافتن پاسخی شایسته برای آن است. این مقاله می‌کوشد این پرسش را از دو منظر توصیفی و هنجاری بررسی کند. در بررسی این پرسش از منظر توصیفی، می‌کوشم جایگاه این ملاحظات را در «استدلال فقهی آنگونه که هست» صورت‌بندی، بررسی و نقد کنم. در روش تحقیق سنتی رایج در فقه، ملاحظات اخلاقی به خودی خود یا هیچ جایگاهی در استدلال فقهی ندارند یا اگر جایگاهی داشته باشند، اعتبار (/جواز یا لزوم استفاده از) این ملاحظات در گرو این است که هم خود این ملاحظات و هم نتیجه استدلال مبتنی بر آنها «قطعی» باشد، نه «ظنّی». از سوی دیگر در بررسی این پرسش از منظر هنجاری می‌کوشم جایگاه ملاحظات اخلاقی را در «استدلال فقهی آنگونه که باید باشد» شناسایی و توصیه کنم. نتیجه این کوشش چنین است: ملاحظات اخلاقی، حتی اگر قطعی باشند به خودی‌خود، نقشی ضروری در توجیه باور فقهی به «وجود» حکمی در شریعت ندارند، اما خواه قطعی باشند و خواه ظنّی، تحت شرایط خاصی نقش مهمی در سه مورد زیر بازی می‌کنند: اول در توجیه باور فقهی به «نبود» حکم شرعی ناسازگار با این ملاحظات در شریعت؛ دوم در جلوگیری از تمسک به دلایل نَقلیِ ناسازگار با ملاحظات اخلاقی و سد کردن راه توجیه باور فقهی به حکم شرعی ناسازگار با این ملاحظات و سوم در جلوگیری از اجرای اصول عملیه. پرسش اصلی مقاله شکل‌های متنوعی به خود می‌گیرد که برای یافتن پاسخ مناسب برای آن، ناگزیریم آنها را شرح و بسط دهیم و صورت‌بندی کنیم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Status of Moral Considerations in Islamic Jurisprudential Reasoning

نویسنده English

Abolghasem Fanaei
Assistant Professor, Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Whether moral considerations actually bear or ought to bear on reasoning — and under what conditions such reasoning retains its validity — is one of the most important questions in the epistemology and hermeneutics of Islamic jurisprudence (fiqh). The question is not merely theoretical: systematic moral reform within fiqh cannot proceed without a rigorous answer. This article examines it from both descriptive and normative standpoints.
Descriptively, I offer a systematic articulation of the role moral considerations actually play in the prevailing traditional methodology of fiqh — a position that, while widely practiced, has not previously been made explicit in this form. I argue that within this framework, moral considerations carry no independent epistemic weight in legal reasoning; and where any role is conceded, it is conditional upon certitude (qaṭʿ).
Normatively, I advance a novel argument: moral considerations — even when certain — do not by themselves justify a belief in the existence of a ruling (ḥukm) in the divine law. Yet they can perform a significant and underappreciated gatekeeping function in three distinct respects, even when they are merely probable (ẓannī): they can ground a belief in the absence of a ruling that conflicts with them; they can block recourse to transmitted textual evidence (adilla naqliyya) incompatible with moral constraints, thereby precluding endorsement of morally incompatible rulings; and they can prevent the application of practical legal principles (uṣūl ʿamaliyya) in morally unacceptable directions.
By mapping the precise contours of these roles, I aim to lay the groundwork for a more rigorous account of how jurisprudential reasoning can and should be morally reformed.

کلیدواژه‌ها English

Islamic jurisprudential reasoning
moral considerations
sharīʿa and morality
fiqh and ethics
moral norm and legal ruling
jurisprudential evidence and moral evidence

سیاهه منابع

الف-منابع فارسی:
جناتی، محمدابراهیم. منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی. تهران: انتشارات کیهان، ۱۳۷۰.
فنائی، ابوالقاسم. «خدا همچون کنشگری اخلاقی (۱)»، هستی و شناخت ۹، شماره ۱ (۱۴۰۱): ۴۱۷۰.
فنائی، ابوالقاسم. «خدا همچون کنشگری اخلاقی (۲)»، هستی و شناخت ۹، شماره ۲ (۱۴۰۱): ۷۳۰.
فنائی، ابوالقاسم. اخلاق دین‌شناسی: پژوهشی در باب مبانی اخلاقی و معرفت‌شناسانهٔ فقه. تهران: انتشارات نگاه معاصر، ۱۳۹۹.
فنائی، ابوالقاسم. دین در ترازوی اخلاق: پژوهشی در باب نسبت اخلاق دینی و اخلاق سکولار. تهران: انتشارات صراط، ۱۳۹۵.
کدیور، محسن. «حقوق بشر و روشنفکری دینی»، مجله آفتاب، شماره ۲۷ (۱۳۸۲): ۵۴۵۹.
کدیور، محسن. «حقوق بشر و روشنفکری دینی»، مجله آفتاب، شماره ۲۸ (۱۳۸۲): ۱۰۶۱۱۵.
کدیور، محسن. حق‌الناس، اسلام نواندیش و حقوق بشر. اسن: نشر اندیشه‌های نو، ۱۴۰۱.
مطهری، مرتضی. کلیات علوم اسلامی، جلد ۳: فقه و اصول فقه. تهران: انتشارات صدرا، ۱۳۸۰.
منتظری، حسین‌علی. پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر. تهران: انتشارات سرایی، ۱۳۸۷.
ب-منابع عربی:
انصاری، مرتضی. فرائد الاصول. قم: مجمع‌الفکر الاسلامی، ۱۴۳۸ق.
انصاری، مرتضی. المکاسب. قم: دارالذخائر، ۱۴۱۱ق.
حیدری، کمال. القطع: دراسة فی حجیته و اقسامه و احکامه. بیروت: مؤسسة الهدی للطباعة و النشر، ۱۴۳۴ق.
حیدری، کمال. الظن: دراسة فی حجیته و اقسامه و احکامه. بیروت: مؤسسة الهدی للطباعة و النشر، ۱۴۳۴ق.
خراسانی، محمدکاظم. کفایة الاصول. قم: مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۲۹ق.
خمینی، روح‌اللّه. المکاسب المحرمة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۱۵ق.
سند، محمد. العقل العملی. بیروت: مؤسسة ام‌القری للتحقیق و النشر، ۱۴۱۸ق.
شیرازی، محمد. الوصول الی کفایة الاصول. قم: دارالایمان، ۱۴۰۶ق.
صدر، محمدباقر. دروس فی علم الاصول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۸۴.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۷ق.
فضل‌اللّه، محمدحسین. من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک، ۱۴۱۹ق.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۸۸.
نائینی، محمدحسین. فوائد الاصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰.
نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۳۲ق.
وحید بهبهانی، محمدباقر. الفوائد الحائریة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
ج-منابع لاتین:
Audi, Robert. Practical Reasoning and Ethical Decision. London: Routledge, 2006.
Bata, Hashim. Exploring the Mind of God: An Introduction to Shiʿite Legal Epistemology. Leiden: Brill, 2023.
Bhojani, Ali-Reza. Moral Rationalism and Sharīʻa: Independent Rationality in Modern Shīʻī Uṣūl al-fiqh. London: Routledge, 2015.
Cullity, Garrett. Ethics and Practical Reason. Oxford: Clarendon Press, 1997.
Hare, John. “Religion and Morality.” Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2019.
Ross, William David. Foundations of Ethics. Oxford: Oxford University Press, 1939.
Ross, William David. The Right and The Good. Oxford: Oxford University Press, 2002.
Skelton, Anthony. “William David Ross.” Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2022.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 تیر 1405