دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

نقش ملاحظات اخلاقی در استدلال فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/rc.2026.2090926.1318
چکیده
پرسش از جواز یا لزوم تکیه بر ملاحظات اخلاقی در فقه، و شرایط اعتبار استدلال فقهی مبتنی بر این ملاحظات، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در معرفت‌شناسی فقه و هرمنیوتیک فقهی است. این پرسش علاوه بر اهمیّت نظری از نظر عملی نیز اهمیت شایانی دارد، زیرا اصلاحات اخلاقی مُوَجَّه و منظم در فقه در گرو یافتن پاسخی شایسته برای آن است. این مقاله می‌کوشد این پرسش را از دو منظر توصیفی و هنجاری بررسی کند. در بررسی این پرسش از منظر توصیفی می‌کوشم جایگاه این ملاحظات را در «استدلال فقهی آنگونه که هست» صورت‌بندی، بررسی و نقد کنم. در روش ‏تحقیق سنتی رایج در فقه، ملاحظات اخلاقی به خودی خود یا هیچ جایگاهی در استدلال فقهی ندارند؛ یا اگر جایگاهی داشته باشند، اعتبار (/جواز یا لزوم استفاده از) این ملاحظات ‏در گرو این است که هم خود این ملاحظات و هم نتیجه‌ استدلال مبتنی بر آنها «قطعی» باشد، نه «ظنّی».

‏از سوی دیگر، در بررسی این پرسش از منظر هنجاری می‌کوشم جایگاه ملاحظات اخلاقی را در «استدلال فقهی آنگونه که باید باشد» شناسائی و توصیه کنم. نتیجه‌یِ این کوشش چنین است: ملاحظات اخلاقی، حتی اگر قطعی ‏باشند، به خودی خود نقشی ضروری در توجیه باور فقهی به «وجود» حکمی در شریعت ندارند، اما، خواه قطعی باشند و خواه ظنّی، تحت شرایط خاصی نقش مهمی در سه مورد زیر بازی ‏می‌کنند
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Status of Moral Considerations in Islamic Jurisprudential Reasoning

نویسنده English

Abolghasem Fanaei
Assistant Professor, Department of Philosophy, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Whether moral considerations actually bear or ought to bear on reasoning — and under what conditions such reasoning retains its validity — is one of the most important questions in the epistemology and hermeneutics of Islamic jurisprudence (fiqh). The question is not merely theoretical: systematic moral reform within fiqh cannot proceed without a rigorous answer. This article examines it from both descriptive and normative standpoints.

Descriptively, I offer a systematic articulation of the role moral considerations actually play in the prevailing traditional methodology of fiqh — a position that, while widely practiced, has not previously been made explicit in this form. I argue that within this framework, moral considerations carry no independent epistemic weight in legal reasoning; and where any role is conceded, it is conditional upon certitude (qaṭʿ).

Normatively, I advance a novel argument: moral considerations — even when certain — do not by themselves justify a belief in the existence of a ruling (ḥukm) in the divine law. Yet they can perform a significant and underappreciated gatekeeping function in three distinct respects, even when they are merely probable (ẓannī): they can ground a belief in the absence of a ruling that conflicts with them; they can block recourse to transmitted textual evidence (adilla naqliyya) incompatible with moral constraints, thereby precluding endorsement of morally incompatible rulings;

کلیدواژه‌ها English

Islamic jurisprudential reasoning
moral considerations
sharīʿa and morality
fiqh and ethics
moral norm and legal ruling
jurisprudential evidence and moral evidence
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 تیر 1405