دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

تسری قاعده تفویض دین به معصوم(ع) در تخفیف مجازات‌ها در عصر غیبت و مقایسه آن با دیگر ادله تخفیف مجازات در فقه امامیه و مذاهب اهل‌سنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید محمدرضا سبط الشیخ 1
محمد حسن حائری 2
سید محمدهادی قبولی درافشان 3
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.22096/rc.2026.2078968.1293
چکیده
مسأله «اقامه حدود و تعزیرات در عصر غیبت» از دیرباز یکی از چالش‌های اساسی فقه امامیه به شمار می‌آمد؛ زیرا نصوص نقلی صراحتاً ولایت تشریع و اجرا را به معصومان(ع) اختصاص داده، اما در غیبت امام امکان دسترسی مستقیم به ایشان وجود ندارد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و از طریق بررسی عمیق منابع نقلی (قرآن، احادیث اهل‌بیت(ع)) و مبانی عقلی «تفویض دین» به معصومان، دیدگاه‌های موافق و مخالفِ جواز اجرای حدود توسط فقهای جامع‌الشرایط را شناسایی و تبیین می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که اکثریت فقهای امامیه با اتکا به «تفویض تشریعی» و برخی از روایات اهل‌بیت(ع)، جواز اجرا و در عین حال ضرورت «تخفیف مبتنی بر احتمال عفو امام» را در عصر غیبت پذیرفته‌اند. در مقابل، گروهی اجرای حدود را منحصراً به امام یا نایب خاص محدود می‌دانند که عمده اختلافات آن‌ها در زمینه «شرایط حکومتی و عدالت‌محور بودن فقها» است. در این پژوهش، مبانی تخفیف مجازات در فقه حنبلی، حنفی، مالکی و شافعی و فقه امامیه بررسی گردیده و سپس به‌طور ویژه به تبیین دلالت‌های فقهی آن پرداخته می‌شود. درنهایت پیشنهاد می‌گردد آیین‌نامه فقهی-حقوقی معینی برای «اجرای محدود و مشروط احکام کیفری در عصر غیبت» تدوین شود تا هم «استمرار عدالت اسلامی» تضمین گردد و هم «احتمال تخفیف مورد نظر امام(ع)» محفوظ بماند.
کلیدواژه‌ها
اجرای حدود در دوره غیبت
مبانی استنباط فقهی
تخفیف مجازات
تفویض دین به معصوم
بررسی تطبیقی
فقه اسلامی
عصر غیبت
موضوعات

عنوان مقاله English

The Extension of the Principle of Delegation to the Infallible in Mitigating Punishments during the Occultation Era: A Comparison with Other Grounds for Punishment Mitigation in Imāmī Jurisprudence and the Sunni Schools of Law

نویسندگان English

Seyyed Mohammadreza Sebtosheikh 1
Mohammad hasan Haeri 2
Seyyed Mohammahadi Ghabooli Dorafshan 3
1 PhD Student, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

The “enforcement of ḥudūd and taʿzīrāt in the era of occultation” is a long-standing problem in Imāmī jurisprudence. Textual sources explicitly restrict the authority to legislate and apply such punishments to the Maʿṣūm Imams, while direct access to them is absent in this period. Using a descriptive–analytical method and a close reading of the Qur’an, ḥadīths of the Ahl al-Bayt, and rational theories of the “delegation of religion” to the Imams, this article examines major arguments for and against allowing fully qualified jurists (fuqahāʾ) to enforce ḥudūd during occultation. The findings indicate that most Imāmī jurists, based on “legislative delegation” and selected traditions, accept both the permissibility of enforcement and the need for systematic mitigation in light of the possible pardon of the Hidden Imam. A minority position limits implementation strictly to the Imam or his specific deputy, focusing on political conditions and the requirement that juristic authority be demonstrably justice-oriented. The study further compares the grounds for penal mitigation in Ḥanbalī, Ḥanafī, Mālikī, Shāfiʿī and Imāmī fiqh and highlights their doctrinal implications. It concludes by proposing a fiqh-legal framework for the limited and conditional application of criminal penalties in the era of occultation that preserves both the continuity of Islamic justice and the potential for the Imam’s intended leniency.

کلیدواژه‌ها English

The implementation of Hudud during the period of Occultation
Jurisprudential reasoning foundations
mitigation of punishment
divine delegation to the Maʿṣūm
comparative study
Islamic jurisprudence
era of Occultation
سیاهه منابع
الف- منابع فارسی:
جمعی از محققان. فرهنگ‌نامه اصول فقه. قم: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، 1389ش.
صافی گلپایگانی، لطف‌اللّه. ولایت تکوینی ولایت تشریعی. قم: مسجد مقدس جمکران، 1390ش.
علیدوست، ابوالقاسم. فقه و عقل. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1381ش.
معالی، مهدیه، و ابوالفضل علیشاهی قلعه‌جوقی. «امکان‌سنجی استناد به هنجارهای فرهنگی در تخفیف یا تغییر مجازات‌های مستوجب حد (از دیدگاه فقه امامیه، حقوق کیفری ایران و فقه حنفی)»، دو فصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب 7، شماره 1 (بهار و تابستان 1403): 105 – 126 https://doi.org/10.22034/mfu.2024.141314.1427
معین، محمد. فرهنگ فارسی معین. تهران: سرایش، 1381ش.
منتظری، حسینعلی. مبانی فقهی حکومت اسلامی. تهران: انتشارات سرایی، 1379ش.

ب- منابع عربی:

ابن‌ابی‌زید القیروانی، عبداللّه‌بن‌ابراهیم. الرسالة. قاهره: دارالتراث، 1985م.
ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد بن ادریس. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1410ق.
ابن‌تیمیه، أحمدبن‌عبدالحلیم. مجموع الفتاوی. مدینه: دارالوفاء، 1997م.
ابن‌رشد، محمدبن‌احمد. بدایة المجتهد و نهایة المقتصد. تحقیق: محمد حجی. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1997م.
ابن‌عابدین، محمدأمین. مجموعة رسائل ابن عابدین. لاهور: دارالفکر، 1980م.
ابن‌قدامة، عبداللّه بن أحمد بن محمد. المغنی. چاپ 3. قاهره: مکتبة القاهرة، 1968م.
ابن‌قیم الجوزیه، محمدبن‌أبی‌بکر. اعلام الموقعین عن رب العالمین. بیروت: دارالجیل، 1991م.
ابن‌مفلح المقدسی، محمدبن‌مفلح. المبدع شرح المقنع. بیروت: دارالکتب العلمیة، 2003م.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. چاپ 3. بیروت: دارالفکر، 1414ق.
ابن‌نجیم، زین‌الدین‌بن‌ابراهیم. البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: دارالمعرفة، 1997م.
ابوزهرة، محمد. العقوبة فی الفقه الإسلامی. قاهره: دارالفکر العربی، 1970م.
أبوعبداللّه، احمدبن‌حنبل. مسند أحمد. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1429ق.
بخاری، عبدالعزیزبن‌احمد. کشف الأسرار عن اصول فخر الاسلام البزدوی. بیروت: دارالکتب العلمیه، 1997م.
البهوتی، منصور بن یونس بن إدریس. کشاف القناع. بیروت: دارالفکر، 1982م.
حرعاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، 1412ق.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهّر. تَبصِرَةُ المُتَعلِّمین فی اَحکامِ الدین. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1411ق.
خمینی، سید روح‌اللّه. تحریر الوسیله. قم: دارالعلم، 1390ش.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داودی. بیروت: دارالشامیه، 1416ق.
خوئی، ابوالقاسم. مبانی تکملة المنهاج. بغداد: منشورات بابل، 1422ق.
سبحانی، جعفر. محاظرات فی الإلهیات. قم: مؤسسه امام صادق (ع)، 1367ش.
سبزواری، حاج میرزا حسن. وسیلة الوصول. قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1409ق.
سرخسی، محمدبن‌احمد. اصول السرخسی. بیروت: دارالمعرفه، 1372ق.
سلار دیلمی، حمزهٔ‌بن‌عبدالعزیز. المراسم العلویهٔ. چاپ اول. قم: منشورات الحرمین، 1404ق.
الشاطبی‌المالکی، إبراهیم‌بن‌موسی. الموافقات فی أصول الشریعة. تحقیق: مشهور حسن آل‌سلمان. القاهرة: دارابن‌عفان، 1997م.
شافعی، محمدبن‌ادریس. الأم. بیروت: دارالمعرفه، 1990م.
صدوق، محمدبن‌علی. عیون اخبار الرضا. بیروت: مؤسسة العلمی للمطبوعات، 1404ق
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1383ش.
العاملی، محمدبن‌مکی. غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، 1414ق.
علم الهدی، سید مرتضی. الرسائل. قم: دارالقرآن الکریم، 1405ق.
قرافی، احمدبن‌ادریس. الفروق. بیروت: دارالمعرفة، 1994م.
کاسانی، ابوبکربن‌مسعود. بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1982م.
کاشف الغطاء، جعفر. کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1380ش.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. فروع الکافی. بیروت: دارالحدیث، 1404ق.
گلپایگانی، سید محمدرضا. الدر المنضود. چاپ 1. قم: دارالقرآن الکریم، 1412ق.
مازندرانی، محمدصالح. شرح اصول الکافی. تحقیق: ابوالحسن شعرانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
الماوردی، علی بن محمد بن حبیب البصری البغدادی. الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی وهو شرح مختصر المزنی. تحقیق: علی محمد معوض و عادل أحمد عبدالموجود. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1994م.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، 1370ش.
النجفی الجواهری، الشیخ محمدحسن. جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1362ش.
النووی، یحیی‌بن‌شرف. روضة الطالبین وعمدة المفتین. تحقیق: ع. محمد محیی‌الدین عبدالحمید. بیروت: المکتب الإسلامی، 1991م.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.