دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

اسلام اجتماعی در رویکرد آیت‌الله سیستانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیأت علمی پژوهشکده اندیشه دینی معاصر
10.22096/rc.2026.2087240.1300
چکیده
این پژوهش به تحلیل الگوی «اسلام اجتماعی» آیت‌الله سیستانی در عراق پس از ۲۰۰۳ می‌پردازد. پرسش اصلی این است که چگونه آیت‌الله سیستانی «راه سومی» میان سکولاریسم افراطی و اسلام سیاسی حاکمیت‌محور ارائه داده است؟ با بهره‌گیری از چهارچوب نظری پسا‌سکولاریسم و تحلیل گفتمانی انتقادی، یافته‌ها نشان می‌دهد که آیت‌الله سیستانی با سه استراتژی کلیدی عمل کرده است: (الف) ترجمه هابرماسی؛ (ب) اقتدار خبروی؛ (ج) پذیرش دولت مدنی با قانون وضعی موافق شریعت. این مدل موفقیت نمادین داشت، اما در نهادینه‌سازی راه دشواری در پیش دارد. نتیجه اصلی این است که «اسلام اجتماعی» آیت‌الله سیستانی نمونه‌ای بومی از پسا‌سکولاریسم اسلامی است که امکان «تفکیک عملکردی» دین و سیاست را در تشیع اثبات کرد، اما بقای آن مستلزم نهادینه‌سازی «اقتدار خبروی» مستقل از کاریزمای شخصی است.

افزون بر این، شواهد پژوهش نشان می‌دهد که مدل آیت‌الله سیستانی توانسته است نوعی همزیستی میان ساختار مدرن دولت و سنت دینی ایجاد کند، بی‌آن‌که یکی بر دیگری سلطه یابد. همچنین این الگو ظرفیت آن را دارد که به‌عنوان یک چهارچوب نظری قابل تعمیم در تحلیل رابطه دین و دولت در جوامع متکثر پساجنگ مورد استفاده قرار گیرد. در نهایت، بر اساس داده‌ها می‌توان گفت که «اسلام اجتماعی» آیت‌الله سیستانی بیش از آن‌که پروژه‌ای سیاسی باشد، طرحی اجتماعی ـ اخلاقی برای بازسازی دولت و جامعه در شرایط شکننده عراق است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Social Islam in Ayatollah Sistani’s Approach

نویسنده English

Mohamad Hadi Zahed Gharavi
Faculty Member, Institute for Contemporary Religious Thought
چکیده English

This study examines Ayatollah Sistani’s model of “Social Islam” in post‑2003 Iraq. The main question concerns how Ayatollah Sistani has articulated a “third way” between radical secularism and sovereignty‑oriented political Islam. Employing the theoretical framework of post‑secularism alongside critical discourse analysis, the findings show that Ayatollah Sistani has operated through three key strategies: (a) Habermasian translation; (b) epistemic authority; and © endorsement of a civil state grounded in positive law compatible with the Shari‘a. While this model has achieved symbolic success, it faces significant challenges in terms of institutionalization. The study concludes that Sistani’s “Social Islam” represents an indigenous form of Islamic post‑secularism that demonstrates the possibility of a “functional differentiation” between religion and politics within Shi‘ism. However, its long‑term viability depends on institutionalizing epistemic authority beyond personal charisma.



Moreover, the research evidence indicates that Sistani’s model has enabled a form of coexistence between the modern state structure and the religious tradition without allowing either to dominate the other. The model also holds the potential to serve as a generalizable theoretical framework for analyzing state–religion relations in pluralistic, post‑conflict societies. Ultimately, the data suggest that Sistani’s “Social Islam” is less a political project than a socio‑ethical blueprint for rebuilding state and society under Iraq’s fragile conditions.

کلیدواژه‌ها English

Social Islam
Ayatollah Sistani
Post‑secularism
Epistemic Authority
Fatwa of Collective Jihad (al‑Jihād al‑Kifā’ī)
Habermasian Translation
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 تیر 1405