دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

کاربست قواعد لاضرر و اتلاف در ضمان و مسئولیت ناشی از تخریب محیط زیست

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
فارغ التحصیل کارشناسی ارشد، دپارتمان الهیات، دانشگاه مفید، قم، ایران.
10.22096/rc.2026.2088483.1302
چکیده
حفاظت از محیط زیست، بر پایه مبانی و قواعد فقه اسلامی، واجد ماهیتی دوگانه و دربردارنده تکالیف فردی و حکومتی است. با توجه به گسترش بی‌سابقه مسائل زیست‌محیطی در عصر حاضر و عدم طرح گسترده این موضوعات در زمان تشریع احکام، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که قواعد فقهی، به‌ویژه قاعده لاضرر و اتلاف، تا چه میزان قابلیت تبیین مسئولیت ناشی از تخریب محیط زیست و ضمانت اجرای آن را دارند؟ پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این پرسش و تبیین جایگاه فقهی محیط زیست، به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. در این راستا، ضمن بررسی ماهیت فقهی منابع زیست‌محیطی و امکان الحاق آن به حوزه انفال، انواع خسارات زیست‌محیطی تحلیل شده و سپس با استناد به قواعد یادشده، مبانی مسئولیت عامل زیان و ضمانت اجرای آن بررسی گردیده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این قواعد از ظرفیت قابل‌توجهی در توجیه فقهی مسئولیت مدنی در قبال تخریب محیط زیست برخوردارند و می‌توانند به‌عنوان مبنایی کارآمد در نظام حقوقی معاصر مورد استفاده قرار گیرند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Application of the Principles of Lā Ḍarar and Itlāf in Liability and Compensation for Environmental Damage

نویسنده English

Mohsen Zia Tohidi
Master's Graduate, Department of Theology, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Environmental protection, based on the principles and rules of Islamic jurisprudence, possesses a dual nature encompassing both individual and governmental obligations. Given the unprecedented expansion of environmental issues in the contemporary era and the limited discussion of such matters at the time Islamic rulings were originally legislated, a fundamental question arises as to the extent to which jurisprudential principles—particularly the rules of no harm (lā ḍarar) and destruction (itlāf)—are capable of explaining liability arising from environmental degradation and its legal enforcement mechanisms.

The present study aims to address this question and to clarify the jurisprudential status of environmental protection through a descriptive-analytical method. In this regard, the jurisprudential nature of environmental resources and the possibility of classifying them within the domain of anfāl are examined. Furthermore, different forms of environmental damage are analyzed, and subsequently, relying on the aforementioned jurisprudential principles, the foundations of the liability of the damaging party and the relevant enforcement mechanisms are investigated.

The findings of the study demonstrate that these jurisprudential rules possess considerable capacity to provide a jurisprudential justification for civil liability arising from environmental destruction and may serve as an effective foundation within contemporary legal systems.

کلیدواژه‌ها English

Environment
Anfāl
Rule of No Harm (Lā Ḍarar)
Destruction (Itlāf)
Enforcement Guarantee
سیاهه منابع
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
الف-منابع فارسی:
انصاری، مهدی، و ناصر کاتوزیان. «مسئولیت ناشی از خسارت‌های زیست محیطی»، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران 38، شماره 2 (تابستان 1387): 295.
حسینی دشتی، سید مصطفی. معارف و معاریف. جلد 9. تهران: مؤسسه فرهنگی آرایه، 1369.
صافی گلپایگانی، لطف‌اللّه. استفتائات محیط زیست. تهران: منیر،1399.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. مصوب 1358.
قانون مجازات اسلامی. مصوب 1392.
کیس، الکساندر. حقوق محیط زیست. ترجمهٔ دکتر محمدحسن حبیبی. جلد 1. تهران: دانشگاه تهران، 1397.
محقق داماد، سید مصطفی. الهیات محیط زیست. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، 1394.
محقق داماد، سید مصطفی. قواعد فقه. جلد 1. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1406 ه.ق.
مسگران کریمی، باقر. «چگونگی مصرف سم و اثرات سوء آن در محیط زیست»، فصلنامه محیط زیست، شماره 3 (بهار 1373): 70.
مشهدی، علی، و عزیز اللّه فهیمی. «فقه شیعه و تحول در مبانی مسئولیت مدنی زیست محیطی»، نشریه مطالعات حقوق خصوصی، شماره 1 (بهار 1390): 322-323.
معین، محمد. فرهنگ فارسی. جلد 2. تهران: بهزاد، 1390.
ب- منابع عربی:
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. من لایحضره الفقیه. جلد 3. قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ه.ق.
الانصاری، جمال‌الدین ابن‌منظور. لسان العرب. جلد 14. بیروت: دار صادر، 1414 ه.ق.
انصاری، مرتضی. فرائد الاصول. جلد 2. قم: مجمع‌الفکر الاسلامی،1440 ه.ق.
حسینی مراغی، عبدالفتاح. العناوین الفقهیة. جلد 1. قم: جامعه مدرسین 1417 ه.ق.
حلی، حسن‌بن‌یوسف. تذکرة الفقهاء. جلد 1. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، 1414 ه.ق.
خراسانی، محمدکاظم. کفایة الاصول. جلد 1. قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1442ه.ق.
صدر، سید محمدباقر. موسوعة الشهید سید محمدباقر الصدر. جلد 4. قم: دارالصدر، 1434 ه.ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویة، 1387 ه.ق.
عاملی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. جلد 7. قم: مکتبة الداوری، 1410 ه.ق.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. جلد 5. تهران: طبع اسلامیه، 1407ه.ق.
مجلسی، محمدباقر. بحارالأنوار. جلد 75. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403 ه.ق.
مشکینی، علی. مصطلاحات الفقه. قم: دارالحدیث، 1392.
منتظری، حسینعلی. نظام الحکم فی الاسلام. قم: سرایی، 1385.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی ولایه الفقیه. جلد 4. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، 1409 ه.ق.
منتظری، حسینعلی. گنجینه استفتائات قضایی. قم: مؤسسه قضا، 1372.
موسوی خمینی، سید روح‌اللّه. تحریر الوسیلة. جلد 1. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، 1392.
نجفی جواهری، محمدحسن.  جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد 18 و 37. بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1362.
نوری، حسین‌بن‌محمدتقی. مستدرک الوسائل. جلد 13. بیروت: موسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، 1408ه.ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 10 تیر 1405