دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

بررسی احتمال حکم ولایی بودن زکات از منظر آیه الله منتظری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، دپارتمان اقتصاد، دانشگاه مفید، قم، ایران.
چکیده
زکات به‌عنوان یکی از مهم‌ترین واجبات دینی در شریعت اسلامی، همواره مورد توجه فقهاء بوده و تلقی غالب آنان بر شرعی بودن حکم آن است. با این حال، آیت‌الله منتظری برای نخستین بار در میان فقهاء شیعه، احتمال ولایی بودن حکم زکات را مطرح ساخته است؛ احتمالی که در صورت پذیرش، پیامدهای نظری و عملی قابل توجهی در حوزه فقه حکومتی و مدیریت منابع مالی مسلمانان خواهد داشت. این نوشتار با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا، به بررسی دقیق این دیدگاه پرداخته و ضمن تبیین دلایل موافق، چالش‌های اساسی پیش‌روی آن را نیز مورد توجه قرار داده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بر اساس فروض و مبانی آیت‌الله منتظری، می‌توان ادعای ایشان را تا حدی تأیید کرد؛ البته این تأیید مشروط به حل دو چالش مهم است: نخست، روایات متعدد که بر انحصار زکات در نه مورد دلالت دارند؛ و دوم، ماهیت عبادی زکات که پذیرش ولایی بودن آن را با دشواری‌هایی همراه می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining the Possibility of Zakat as a Wilayah Ruling from the Perspective of Ayatollah Montazeri

نویسنده English

Mohammad Reza Yousefi Sheikh Robat
Associate Professor, Department of Economics, Mofid University, Qom, Iran.
چکیده English

Zakat, as one of the most significant religious obligations in Islamic law, has consistently attracted the attention of jurists, with the prevailing view affirming its strictly legal and devotional character. However, Ayatollah Montazeri was the first among Shiʿi scholars to raise the possibility that the ruling on zakat might be of a Wilāyah (governance-based) nature—a proposition which, if accepted, carries substantial theoretical and practical implications for Islamic governmental jurisprudence and the management of communal financial resources. Employing a content-analysis methodology, this study examines Montazeri’s perspective, outlining both the supporting arguments and the principal challenges confronting this interpretation. The findings suggest that, given Montazeri’s assumptions and jurisprudential foundations, his claim can be partially substantiated. Nevertheless, such substantiation remains conditional upon resolving two critical issues: first, the numerous traditions that restrict zakat to nine specific categories; and second, the inherently devotional dimension of zakat, which complicates its classification as a governance-based ruling.

کلیدواژه‌ها English

Zakat
Wilayah Ruling
Ayatollah Motazeri
Zakatable assets
سیاهه منابع
الف-منابع فارسی:
اجتهادی، ابوالقاسم. بررسی وضع مالی و مالیه مسلمین. تهران: سروش، 1363.
بانک مرکزی ایران. حسابهای ملی ایران (1390 ـ 1402). تهران: بانک مرکزی ایران، 1404.
دلبری، سید علی. آسیب‌شناسی فهم حدیث. مشهد: انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1396.
طباطبایی، محمدحسین، مرتضی مطهری، محمدحسین بهشتی، مرتضی جزایری، مهدی بازرگان، و ابوالفضل زنجانی. بحثی درباره مرجعیت و روحانیت. تهران: نشر انتشار، 1341.
عسکری، محمدمهدی، و عبدالمحمد کاشیان. «آزمون بسندگی زکات و خمس»، فصلنامهٔ معرفت اقتصادی، شماره 3 (1389): 5 ـ 34.
عسکری، محمدمهدی، و احمد محمدیپور. «مفهوم فقر اقتصادی و تبیین راهکار زکات در رفع آن»، فصلنامهٔ اقتصاد اسلامی، شمارهٔ 75 (1395): 51 ـ 78.
قائنی، محمد. زکات پول‌های رایج و اشیای نوپیدا. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار، 1385.
کیاءالحسینی، سید ضیاءالدین. «نقش زکات در امحای فقر غذایی»، قم: طرح پژوهشی دانشگاه مفید، 1384.
کیاءالحسینی، سید ضیاءالدین. «تحول زکات در قرآن از واجبی فردی به واجبی حکومتی براساس ترتیب نزول سور قرآن کریم»، مجله حکومت اسلامی، شماره 109(140 2): 147 ـ 169.
گیلک حکیم‌آبادی، محمدتقی. «بررسی توان زکات گندم و جو در کاهش فقر: مطالعه موردی استان گلستان»، فصلنامهٔ نامه مفید، شمارهٔ 54 (1385): 101 ـ 122.
یوسفی، محمدرضا. «مقایسه فقر و مسکنت با دو مفهوم فقر مطلق و نسبی»، فصلنامه نامه مفید، شمارهٔ 17 (1377): 213-228.
یوسفی، محمدرضا. «بررسی ادله مالیات عرفی بودن زکات»، دوفصلنامه دین و دنیای معاصر، شمارهٔ 17 (1401): 112-145.
ب-منابع عربی:
ابوعبید، قاسمبنسلام. الاموال. بیروت: دارالحداثه، 1988.
انصاری، مرتضی. المکاسب. جلد سوم. قم: مجمعالفکر الاسلامی، 1424ق.
بروجردی، حسین. نهایه التقریر. جلد اول. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار، 1420 ق.
البخاری، محمد. صحیح البخاری. جلد اول. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422 ق.
رمزی، سعید. الزکاه فی النقود الرائجه. تقریر دروس آیت‌اللّه مصطفی اشرفی شاهرودی. مشهد: مرکز البحوث الاسلامیه، 1438 ق.
خویی، سید ابوالقاسم. منهاج الصاحین. جلد اول. قم: مطبعه مهر، 1410 ق.
صدوق، محمدبنعلی. الخصال. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1362.
العاملی، محمدبنالحسن. وسائل الشیعه. جلد ششم. تهران: المکتبه الاسلامیه، 1403 ق.
العاملی، محمدبنمکی. القواعد و الفوائد. جلد اول. قم: نشر مکتب مفید، ]بیتا[.
طباطبایی قمی، سید تقی. مبانی منهاج الصالحین. جلد ششم. قم: منشورات مکتبه المفید، 1409 ق.
طبرسی، فضلبنحسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. جلد پنجم. تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه، ]بیتا[.
طوسی، محمد. الامالی. قم: دارالثقافه، 1414 ق.
کلینی، محمدبنیعقوب. الکافی. جلد دوم. تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1365.
مفید، محمد. المقنعه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1430.
مغنیه، محمدجواد. فقه الامام جعفر الصادق. بیروت: دارالتیار الجدید، 1985.
منتظری، حسینعلی. کتاب الخمس و الانفال. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، ]بیتا[.
منتظری، حسینعلی. کتاب الزکاه. جلد اول. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404 ق.
منتظری، حسینعلی. کتاب الزکاه. جلد دوم. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1406 ق.
منتظری، حسینعلی. کتاب الزکاه. جلد سوم. قم: نشر تفکر، 1413 ق.
منتظری، حسینعلی. کتاب الزکاه. جلد چهارم. قم: نشر تفکر، 1428ق.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی فقه الولایه الفقیه و فقه الوله الاسلامیه. جلد اول. قم: نشر تفکر، 1415ق.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی فقه الولایه الفقیه و فقه الوله الاسلامیه. جلد سوم. قم: نشر تفکر، 1415 ق.
نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام. جلد پانزدهم. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1367.
نیشابوری، مسلم‌بنحجاج. صحیح مسلم. جلد اول. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ]بیتا[.
الهیثمی، علیبنابی‌بکر. مجمع الزوائد و منبع الفوائد. جلد نهم. بیروت: منشورات دارالکتاب، ]بیتا[.
یزدی، سید محمدکاظم. العروه الوثقی. قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1428 ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 12، شماره 1 - شماره پیاپی 22
بهار و تابستان 1404، پیاپی 22
اردیبهشت 1404