دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

نقد و بررسی برداشت هفت زمین از «وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» در آیۀ دوازدهم سورۀ طلاق و نسبت آن با دانش جدید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احمد امین یوسفی 1
کاظم قاضی‌زاده 2
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
10.22096/rc.2026.2074899.1276
چکیده
آخرین آیۀ سورۀ طلاق از «خلق هفت آسمان و مانند آن‌ها از زمین» سخن گفته است. تمرکز مفسران ذیل این آیه حول مسألۀ مقصود از «مثلهنّ» و تشابه بین آسمان‌ها و زمین (عدد، طبقه‌ای بودن، کروی بودن، قدرت الهی و …)، شکل گرفته است. هدف این مطالعه بررسی این مسأله است که بیشتر مفسران بر چه اساسی و با چه دلائلی وجه مشابهت را در عدد دانسته‌اند؟ و چگونه این تفسیر، با وجود نداشتن قرائن متنی کافی، به تفسیر مشهور تبدیل شده است؟ این مطالعه با روش تحلیل متنی، نقد روایات، نقد دیدگاه‌های مفسران و کیهان‌شناسی تطبیقی، به سه دسته یافته کلیدی رسیده است: 1- یافته‌های متنی: ناسازگاری تفسیر هفت زمین با کاربرد مفرد «ارض» در تمام آیات قرآن. 2- یافته‌های روایی: اتکای تفسیر مشهور بر روایات ضعیف با خاستگاه افسانه‌‌ای. 3- یافته‌های روش‌شناختی: غلبه سنت تفسیری بر تحلیل متن در فرآیند فهم قرآن. بررسی‌ها نشان می‌دهد متن آیه حاکی از مفرد بودن زمین است و تنها وجه مشابهت محتمل در «مثلهن» در عدد نیست. مطالعۀ حاضر نتیجه می‌گیرد تفسیر مشهور هفت زمین از این آیه تحت تأثیر سه عامل اصلی شکل‌گرفته‌است: نخست، روایاتی که بازتاب‌دهنده باورهای کیهان‌شناسی باستانی هستند؛ دوم، تعمیم روایاتی که عبارت هفت زمین در آن‌ها مصداق دیگری دارد؛ سوم، سنت تفسیری که موجب تداوم این برداشت تا دورۀ معاصر و نادیده‌گرفتن یافته‌های قطعی کیهان‌شناسی امروزی شده‌است.
کلیدواژه‌ها
آیه دوازدهم سوره طلاق
هفت زمین
کیهان‌شناسی‌های باستانی-افسانه‌ای
سنت تفسیری
روایات تفسیری
موضوعات

عنوان مقاله English

A Study of the interpretation of the seven earths from "Wa men al-arz e mithlahun" (“وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ”) (65:12) and its relation to science

نویسندگان English

Ahmad Amin Yousefi 1
Kazem Ghazizadeh 2
1 PhD student, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

This article re-examines Qur’an 65:12 — “God created seven heavens and of the earth their like” — which has traditionally been interpreted as referring to the creation of “seven earths.” The study identifies a major tension between the verse’s linguistic structure and the dominant exegetical view, which lacks direct textual evidence yet remains prevalent across classical and modern tafsīr. Through a Textual Analysis, Hadith Critique and Comparative Cosmology approach, the research analyses (1) the grammatical and syntactical possibilities of mithlahunna, (2) the isnād and matn of related ḥadīth reports in both Sunni and Shi‘i sources, and (3) parallels with ancient cosmological models in Hindu, Greek, and Zoroastrian traditions. The findings demonstrate that the “seven earths” interpretation emerged not from Qur’anic semantics but from early exegetes’ reliance on weak or mythologically influenced reports, reinforced by exegetical convention. By disentangling textual meaning from inherited cosmological assumptions, this study highlights how pre-Islamic conceptions of the cosmos shaped tafsīr and argues for a method that privileges Qur’anic coherence over narrative tradition.

کلیدواژه‌ها English

Qur'
an 65:12, Seven Earths, Ancient or mythological cosmologies, Exegetical convention,, Exegetical tradition

سیاهه منابع

قرآن کریم.
الف- منابع فارسی:
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی. روض الجِنان و روح الجَنان. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1369.
مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1371.
ب- منابع عربی:
آلوسی، محمودبن‌عبداللّه. روح المعانی. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1415.
ابن‌حجر عسقلانی، أحمد بن علی. النکت علی کتاب ابن الصلاح. المدینة: عمادة البحث العلمی، 1404.
ابن‌عاشور، محمد طاهر. التحریر والتنویر. بیروت: موسسة التاریخ العربی، 1420.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر. تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419.
ابوحیان، محمدبن‌یوسف. البحر المحیط. بیروت: دارالفکر، 1420.
حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه. تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان، 1415.
دروزه، محمد عزة. التفسیر الحدیث. بیروت: دارالغرب الإسلامی، 1421.
درویش، محی‌الدین. اعراب القرآن الکریم و بیانه. حمص: الارشاد، 1415.
زجاج، إبراهیم‌بن‌سری. اعراب القرآن. قم: دارالتفسیر، 1416.
زرکشی، محمدبن‌بهادر. البرهان. بیروت: دارالمعرفة، 1410ق.
زمخشری، محمودبن‌عمر. الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی، 1407.
سمین حلبی، احمدبن‌یوسف. الدر المصون. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1414.
سیوطی، عبدالرحمن. الإتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالکتاب العربی، 1421.
سیوطی، عبدالرحمن. الدر المنثور. قم: مرعشی نجفی، 1404.
شریف، عدنان. من علوم الأرض القرآنیة. بیروت: دارالعلم للملایین، 2000.
شریف رضی، محمدبن‌حسین. نهج البلاغة. قم: هجرت، 1414.
شنقیطی، محمدامین. اضواء البیان. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1427.
صادقی تهرانی، محمد. الفرقان. قم: فرهنگ اسلامی، 1406.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان. بیروت: الأعلمی، 1393.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع‌البیان. بیروت: دارالمعرفة، 1406.
طبری، محمدبن‌جریر. جامع البیان. بیروت: دارالمعرفة، 1412.
طوسی، محمدبن‌حسن. التبیان. بیروت: داراحیاء التراث العربی، [بی‌تا].
طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407.
عیاشی، محمدبن‌مسعود. التفسیر. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1380.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. مفاتیح الغیب. بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1420.
فضل‌اللّه، محمدحسین. من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک، 1419.
قرطبی، محمدبن‌احمد. الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو، 1364.
قطب، سید. فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق، 1425.
قمی، علی‌بن‌ابراهیم. تفسیر القمی. قم: دارالکتاب، 1363.
کشی، محمدبن‌عمر. اختیار معرفة الرجال. قم: آل‌البیت، 1404.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. کافی. قم: دارالحدیث، 1426.
ماتریدی، محمدبن‌محمد. تأویلات أهل السنة. بیروت: دارالکتب العلمیة، 1426.
مجلسی، محمدباقر. مرآة العقول. تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1404.
مراغی، احمد مصطفی. تفسیر المراغی. بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].
معرفت، محمدهادی. شبهات و ردود حول القرآن الکریم. قم: تمهید، 1423.
مَغنیه، محمدجواد. تفسیر الکاشف. قم: دارالکتاب الاسلامی، 1428.
ج – منابع انگلیسی:
Boyce, Mary. Zoroastrians, Their Religious Beliefs and Practices. London-Boston: ROUTLEDGE & KEGAN PAUL, 1979.
Gombrich, R.F. "Ancient Indian Cosmology." In Ancient cosmologies. London: George Allen & Unwin Ltd, 1975.
Jacobs, Louis. "Jewish Cosmology." In Ancient cosmologies. London: George Allen & Unwin Ltd, 1975.
Lloyd, G.E.R. "Greek Cosmologies." In Ancient cosmologies. London: George Allen & Unwin Ltd, 1975.
Schwieterman EW, Kiang NY, Parenteau MN, et al. "Exoplanet Biosignatures: A Review of Remotely Detectable Signs of Life." Astrobiology 18, no. 6 (2018): 663–708. doi:10.1089/ast.2017.1755.
Warren, William Fairfield. The Earliest Cosmologies. New York: Eaton & Mainsm, 1909.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر
دوره 12، شماره 1 - شماره پیاپی 22
بهار و تابستان 1404، پیاپی 22
اردیبهشت 1404