دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

حدیث پژوهی از منظر روش‌های معاصر: بررسی روش‌های تاریخ‌گذاری احادیث در میان خاورشناسان و اصطلاحات نوپدید آن

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده
دکترای تخصصی علوم قرآن و حدیث.
چکیده
با گذشت زمان، نوع مسئله‌ها، روش تحقیق و نظریه‌پردازی اسلام‌شناسان غربی در حوزه مطالعات بیناعلمی در حدیث تطور یافته است؛ ازاین‌رو آشنایی با روش خاورشناسان در تاریخ‌گذاری احادیث و مفاهیم و اصطلاحات آن و میزان ثمربخشی شیوه آنان در تأیید و عدم تأیید روایات از ضرورت‌های این پژوهش است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. نخست انواع و روش‌های تاریخ‌گذاری احادیث به‌منزلۀ یکی از روش‌های نوین علمی و گشایش راه‌های جدید برای فهم و درک احادیث، تعریف و تبیین می‌شود و سپس مهم‌ترین مفاهیم و اصطلاحات کاربردی در این زمینه معرفی می‌گردد. نتایج حاکی از آن است که با استفاده از روش تاریخ‌گذاری احادیث، به‌خصوص روش تحلیل اسناد-متن به‌طور توأمان، می‌توان به نتایج کارآمدی چون واضح و آشکار شدن اختلاف اسانید و طرق مختلف راویان حدیث که اکثراً با ترسیم طرق نقل در شبکه اسناد حدیث و نیز به دست آوردن سیر تطوری متون حدیثی که با بررسی منابع مختلفی که این حدیث در آنها نقل‌شده و نیز دستیابی به اطلاعات رجالی راویان و ترجمۀ آنها و فضای تاریخی حدیث و بازیابی اندیشه‌های راوی در مطاوی متون حدیث که گاه به‌صورت توضیحی ذکرشده است، دست یافت. همچنین درک دقیق مطالب پیش‌زمینه‌‌ای و مفاهیم و اصطلاحات نوپدید در حیطه فهم روش تاریخ‌گذاری احادیث از نتایج مهم این پژوهش است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Hadith Studies from the Perspective of Contemporary Methodologies: Investigating Dating Methods among Orientalists and Their Innovations

نویسنده English

Fahimeh Gholaminejad
PhD in Quran and Hadith Sciences,
چکیده English

Over time, Western Islamic scholars' approaches to Hadith studies—including their research questions, methodologies, and theoretical frameworks—have undergone significant evolution. As a result, understanding Orientalist methods of dating Hadiths, along with their key concepts and terminology, as well as assessing the effectiveness of these approaches in authenticating or dismissing narrations, has become an essential area of research. This study adopts a descriptive-analytical methodology, relying extensively on library-based sources. It begins by defining and explaining various types and methods of Hadith dating as innovative scientific tools that open new pathways for Hadith comprehension. Subsequently, it introduces the most important concepts and applied terminology in this field. Findings demonstrate that employing Hadith dating methods—particularly the integrated analysis of both chain of transmission (isnād) and text (matn)—yields substantial results. These include revealing discrepancies in transmission chains (asanīd) and various narrational paths (ṭuruq), often through visual mapping of transmission networks; reconstructing the textual evolution of Hadiths by examining multiple source documents; accessing biographical information (rijāl) and translations of narrators; understanding historical contexts; and recovering narrators' intellectual perspectives embedded within the texts, sometimes presented as explanatory notes. Furthermore, developing a precise understanding of foundational knowledge and emerging terminology in Hadith dating methodology represents another important outcome of this research.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary Hadith Research Methods
Dating of Hadiths
Newly Emerged Concepts and Terminologies
Motzki
سیاهه منابع
الف-منابع فارسی:
آقایی، سید علی. «تاریخ‌گذاری روایات بر مبنای تحلیل اسناد، نقد و بررسی روش‌شناسی خویترینبل»، علوم حدیث 11، شماره 41 (1385): 145-168.
آقایی، سید علی. «تاریخ‌گذاری احادیث بر مبنای روش تحلیل ترکیبی اسـناد- متن: امکانات و محدودیت‌ها»، صحیفه مبین، شماره 50 (1390): 103-142.
آقایی، سید علی. «حلقه مشترک و پیوند آن با اصطلاحات حدیثی»، تاریخ و تمدن اسلامی 8، شماره 15 (بهار و تابستان 1391): 59-97.
آقایی، سید علی. تاریخ‌گذاری حدیث: روش‌ها و نمونه‌ها. تهران: انتشارات حکمت، 1394.
آقایی، سید علی. «مواجهه محدثان مسلمان با پدیده رشد وارونه سندها»، صحیفه مبین، شماره 48 (پاییز و زمستان 1398): 175-202.
انصاری، مرتضی. فرائد الاصول. چاپ نهم. قم: مجمع الفکر، 1428.
پارسا، فروغ. «نقد و بررسی پژوهش‌های حدیثی هارالد موتسکی» رساله دکتری، دانشگاه قم، 1387.
پارسا، فروغ. حدیث در نگاه خاورشناسان (بررسی و تحلیل مطالعات حدیث شناختی هارالد موتسکی). تهران: انتشارات دانشگاه الزهراء، 1388.
جمعی از نویسندگان (مصطفی میرسلیم، غلامعلی حداد عادل، نصراللّه پورجوادی و احمد طاهری عراقی). دانشنامه جهان اسلام. جلد 1. تهران: بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، 1375.
جمعی از نویسندگان. رویکردهای نوین در حدیث‌پژوهی شیعه. به اهتمام: مرتضی سلمان‌نژاد و دکتر سید محمدهادی گرامی. تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، 1397.
حدادی، آمنه. «تحلیل انتقادی کارکرد حلقه مشترک در بازیابی منابع آثار روایی؛ مطالعه موردی کتاب الکافی» رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، 1400.
حسینی، بی‌بی زینب، و علیه رضاداد. «نقد دیدگاه مستشرقان درباره حلقه مشترک با تکیه‌بر حدیث شیعه»، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث 26 (بهار و تابستان 1399): 51-84.
خطیبی، مهدی. «اعتبار سنجی تراکم ظنون در فرایند استنباط»، مجله جستارهای فقهی و اصولی 5، پیاپی 16 (1398): 7- 34.
دسترنج، فاطمه. «بررسی تطبیقی مبانی و روش‌های حدیث پژوهی جیمز رابسون و خوتیر ینبل»، دوفصلنامه حدیث پژوهشی 11، شماره 22 (پاییز و زمستان 1398): 317-338.
ریعان، معصومه. «تاریخ‌گذاری احادیث مذمّت حضور اجتماعی زنان در منابع فریقین بر اساس روش ترکیبی تحلیل اسناد و متن» رساله دکتری، دانشگاه قم، 1397.
زارعی، زهرا. «تحلیل اسناد متن روایات تحریف نمای کافی» پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، 1398.
سیوطی، جلال‌الدین. شرح سیوطی بر تقریب نووی با عنوان تدریب الراوی. قاهره: چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، 1966.
شم‌آبادی، مرضیه. «تاریخ‌گذاری روایات اختفاء سر»، مطالعات فهم حدیث 2 (1400): 93-116.
شیری محمدآبادی، مرجان. «تحلیل کارکرد تاریخ‌گذاری روایات جعلی در شناخت جامعه اسلامی در سده‌های نخستین: مطالعه موردی روایات ناسازگار با منزلت پیامبر (ص) در صحیح بخاری» رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، 1400.
علیدوست، ابوالقاسم، و محمدجواد لطفی. «مقایسه روش اجتهادی صاحب جواهر و محقق خویی»، جستارهای فقهی و اصولی، شماره 2، پیاپی 19 (1399): 137-167.
غلامی‌نژاد، فهیمه. «تاریخ‌گذاری روایات فضایل اهل‌بیت (علیهم‌السلام) از مشایخ اهل تسنن شیخ صدوق با تأکید بر کتب ِعیون اخبارالرضا (ع) و خصال مبتنی بر روش تحلیل اسـناد- متن» رساله دکتری، دانشگاه کاشان، 1403.
غلامی‌نژاد، فهیمه، و حسین ستار، محمدحسن صانعی‌پور، فاطمه علایی رحمانی. «بررسی نقش شیخ صدوق در انتقال روایت مناقب هجده‌گانه علی (ع) به منابع شیعه با تکیه بر روش تحلیل اسناد- متن»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش 20،  شماره 2، پیاپی 55 (پاییز و زمستان 1402): 81-97.
غلامی‌نژاد، فهیمه، و حسین ستار، محمدحسن صانعی پور (1403ه.ش). «تاریخ‌گذاری حدیث «هم خَیرُ مَنْ یشْرَبُ صَوْبَ الْغَمَامِ» در موضوع ولایتعهدی و مناقب امام رضا (ع)»، دوفصلنامه تاریخ اهل بیت (ع) 4، شماره 7 (پاییز و زمستان 1403): 89-107.
 غلامی‌نژاد، فهیمه، و حسین ستار. «تاریخ‌گذاری روایت "إِنِّی أُوتِیتُ الْکتَابَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ" با تکیه بر روش تحلیل اسناد و متن»، دین و دنیای معاصر 10، شماره 1، شماره پیاپی 18 (بهار و تابستان 1402): 19-38.
فقهی زاده، عبدالهادی، و سعید شفیعی. «تاریخ‌گذاری حدیث (علیکم بسنتی و سنه الخلفاء الراشــدین)، روش تاریخ‌گذاری ســند- متن»، دوفصلنامه حدیث پژوهی 7 (1394): 7-32.
معارف، مجید، و سعید شفیعی. درآمدی بر مطالعات حدیثی در دوران معاصر. چاپ اول. تهران: انتشارات سمت، 1394.
مهدوی راد، محمدعلی، و نصرت نیلساز. «تاریخ‌گذاری تفسیر منسوب به ابن‌عباس»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث (۱۳۸۵): 27-64.
موتسکی، هارالد. حدیث اسلامی خاستگاه و سیر تطور. به کوشش و ویرایش: مرتضی کریمی‌نیا. قم: دارالحدیث، 1389.
موتسکی، هارالد. تحلیل روایات اسلامی: مطالعاتی در احادیث فقهی، تفسیری، مغازی. مترجم: سید محمد موسوی مقدم. تهران، سمت، 1399.
نکونام، جعفر. درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن. چاپ اول. تهران: نشر هستی نما، 1380.
ب- منابع لاتین:
Cook, Michel. Eschatology and the Dating of tradition.” Princeton papers in Near Eastern sutadies 1 (1992): 23-47.
Cook, Michel. Early Muslim Dogma. Cambridge: Cambridge university press, 1981.
Juynboll, G.H.A. “Early Islamic society as reflected in its use of Isnad.” "n Le Museon.revuedetudes orientales 107 (1994): 151-194.
Juynboll, G.H.A. “Nafi The mawla of ibn umar and his position in Muslim Hadith literature. Der Islam.” walterde Gruyter 70 (1993).
Juynboll, G.H.A. Studies on the Origins and Uses of Islamic Hadith. Aldershot: variorum collected studies series, 1996.
Juynboll, G.H.A. “Some Isnad-Analylitical Methods illustrated on the basis of several women -demeaning sayings from Hadith Literature.” al Qantara Revista de estudos arabes10, fasc. 2, Madrid (1989): 343-383.
Kamaruddin, Amin. Menguji Kembali Keakuratan Metode Kritik Hadis. Cet. I. Jakarta: Hikmah, 2009.
Motzki, Harald. “Dating Muslim Traditions: A survey.” Arabica 52, no. 2 (2005): 204-253.
Motzki, Harald. “Introduction – Hadith, origins and Developments.” In Hadith, Edited by H. Motzki, Harald, xii-xliii. Aldershot: 2004.
Motzki, Harald. The Biography of Muhammad the Issue of The sources. Leiden: Brill, 2000.
Ozkan Halit. “The common link and its Relation to the Madar.” Islamic Law and society11, no. 1 (2004).
Schacht, J. The Origins of Muhammadan Jurisprudence. London: Oxford University Press, 1979.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.
دوره 12، شماره 1 - شماره پیاپی 22
بهار و تابستان 1404، پیاپی 22
اردیبهشت 1404