دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

حجیت عقل ظنی در استنباط فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، پژوهشکده مطالعات اجتماعی و تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
چکیده
مشهور اصولیان معتقدند حکم عقل تنها در صورت قطعی بودن و انتفای هرگونه احتمال خلاف در آن حجت است. برای این شرط به عمومات رادع از ظن، حجیت ذاتی قطع، عدم احاطه عقل به ملاکات احکام شرعی و برخی روایات استدلال شده است. حال آیا می‌توان حکم غیرقطعی عقل مستقل را در استنباط احکام فقهی معتبر شمرد. این مقاله با روش تحلیلی ـ انتقادی و با مراجعه به اسناد کتابخانه‌ای درصدد پاسخ‌گویی به این سؤال است. در مقابل دیدگاه مشهور به نظر می‌رسد این عمومات کافی نیستند و عقل حجت بالذات است نه قطع و عدم احاطه مذکور ملازمه‌ای با عدم حجیت ندارد و روایات مدنظر صراحتی در عدم حجیت عقل نداشته و در مقابل نصوص حجیت عقل قابل‌قبول نیستند. خود عقل دایره معذریت و منجزیت خود را منحصر در صدور حکم قطعی نمی‌شمارد. علاوه بر این نصوص شرعی فراوانی که بر حجیت عقل وجود دارند، نسبت به قید قطعیت لابشرط هستند. به نظر می‌رسد حکم عقل مستقل با نصاب قابلیت احتجاج در سیره عقلا، حجیت دارد حتی اگر به قطع فلسفی منجر نشود و در جزئیات احکام صادر گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The authority of reasonableness in jurisprudential deduction

نویسنده English

mahdi shajarian
Assistant Professor, Faculty of Civilization and social studies, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran.
چکیده English

Most scholars of the principles of Islamic jurisprudence contend that a judgment of reason is only a valid proof when it is certain. In support of this condition, they cite verses and narrations that consider conjecture to be invalid, the intrinsic validity of certainty, the limited scope of reason in comprehending the criteria of Islamic legal rulings, and certain other narrations. The question arises as to whether an independent non-certain judgment of reason can be considered a valid proof in the derivation of legal rulings. This article employs an analytical-critical method and relies on library resources to answer this question. In contrast to the aforementioned view, it appears that the cited verses and narrations do not convey such a meaning. The intrinsic validity belongs to reason itself rather than to certainty, and the aforementioned limited scope does not render a judgment invalid. Moreover, the intended narrations do not explicitly support the claim. Reason itself does not limit the scope of its validity and proof to the issuance of certain judgments. Additionally, there are numerous verses and narrations that support the validity of reason, and they are generally absolute regarding the condition of certainty. It seems that an independent judgment of reason, with the criterion of being amenable to reasoning among rational beings, is valid.

کلیدواژه‌ها English

independent reason
Probable reason
jurisprudential deduction
Certainty

سیاهه منابع

الف ـ منابع فارسی:
 
‌‫علی‌دوست، ابوالقاسم. فقه و عقل. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۱.
‌‫فنایی، ابوالقاسم. اخلاق دین‌شناسی. تهران: نگاه معاصر، ۱۳۹۴.
‌ فنایی، ابوالقاسم‫. دین در ترازوی اخلاق. تهران: صراط، ۱۳۹۵.
‌‫قرشی بنابی، علی‌اکبر. قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱.
‌‫محمدی ری‌شهری، رضا برنجکار و عبدالهادی مسعودی. خردگرایی در قرآن و حدیث. قم: دارالحدیث، ۱۳۹۶.
‌‫محمدی ری‌شهری، محمد. دانشنامه قرآن و حدیث. قم: دارالحدیث، 1395.
 
ب ـ منابع عربی:
 
آخوند خراسان. کفایة الأصول. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، 1409.
‌‫آمدی، عبدالواحدبن‌محمد. غررالحکم. قم: دارالکتاب الإسلامی، 1410.
‌‫ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دارالفکر، [د.ت].
‌‫ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کمال‌الدین و تمامالنعمة. تصحیح علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1395.
‌‫ابن‌شعبه، حسن‌بن‌علی. تحف العقول. تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، 1363.
‌‫انصاری، مرتضی. فرائد الأصول. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، 1416.
‌‫بجنوردی، حسن. منتهی الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1379.
‌‫بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة. بیروت: دارالمصطفی، 1423.
‌‫بدری، تحسین. معجم مفردات أصول الفقه المقارن. تهران: المشرق، 1428.
‌‫برقی، احمدبن‌محمد. المحاسن. قم: دارالکتب الإسلامیة، [د.ت].
‌‫تبریزی، غلامحسین. خلاصة الأصول. مشهد: طوس، 1372.
‌‫جلیلی، نعمت‌اللّه. الأصول الستة عشر. قم: دارالحدیث، 1381.
‌‫جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح. تصحیح احمد عبدالغفور عطار. بیروت: دارالعلم للملایین، 1404.
‌‫حر عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. تصحیح محمدرضا حسینی جلالی. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، 1409.
‌‫حسینی شیرازی، صادق. بیان الأصول. قم: دارالانصار، 1427.
‌‫حسینی شیرازی، محمد. القانون. بیروت: مرکز الرسول الاعظم(ص)، 1419.
‌‫حکیم، محسن. حقائق الأصول. قم: مکتب بصیرتی، [د.ت].
‌‫حکیم، محمدتقی. الأصول العامة للفقه المقارن. قم: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، 1418.
‌‫حیدری، سید کمال. القطع. قم: دار فراقد، ۱۴۲۸.
‌‫حیدری، علی‌نقی. أصول الإستنباط. قم: لجنة ادارة الحوزة العلمیة، 1370.
‌‫خرازی، محسن. عمدة الأصول. قم: مؤسسه در راه حق، 1418.
‌‫خلیل‌بن‌احمد. العین. مؤسسة آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث. قم: هجرت، 1409.
‌‫ خمینی، روح‌اللّه. تهذیب الأصول. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1423.
‌‫خمینی، روح‌اللّه. الإجتهاد و التقلید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1384.
‌‫خمینی، مصطفی. تحریرات فی الأصول. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376.
‌‫خویی، ابوالقاسم. دراسات فی علم الأصول. تقریر علی هاشمی شاهرودی. قم: دائرة‌المعارف فقه، 1419.
‌‫راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. مفردات ألفاظ القرآن. تصحیح صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة، 1412.
‌‫سبحانی تبریزی، جعفر. أدوار الفقه الإمامی. قم: مؤسسه امام صادق(ع)، 1424.
‌ سبحانی تبریزی، جعفر‫. إرشاد العقول الی مباحث الأصول. تقریر محمدحسین حاج عاملی. قم: مؤسسه امام صادق(ع)، 1426.
‌‫صالحی مازندرانی، اسماعیل. مفتاح الأصول. قم: صالحان، 1381.
‌‫صدرالدین شیرازی، محمد. الحکمة المتعالیة. قم: مکتبة المصطفوی، 1981.
‌ صدرالدین شیرازی، محمد‫. الجوهر النضید و رسالة التصور و التصدیق. تصحیح محسن بیدارفر. قم: بیدار، [د.ت].
‌‫صدر، سید محمدباقر. الاسس المنطقیه للاستقراء. قم: مرکز الابحاث التخصصیه للشهید الصدر، ۱۳۸۲.
‌‫صدر، محمدباقر. الفتاوی الواضحة. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1403.
صدر، محمدباقر‫. بحوث فی علم الأصول. قم: دائره المعارف فقه اسلامی، 1417.
صدر، محمدباقر. ‫دروس فی علم الأصول. قم: اسلامی، 1418.
صدر، محمدباقر. ‫محاضرات فی أصول الفقه. عبدالجبار رفاعی. دارالکتاب الإسلامی، [د.ت].
صدر، محمدباقر. ‫جواهر الأصول. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1415.
صدر، محمدباقر.‫ مباحث الاصول. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1408.
‌‫طباطبایی حکیم، محمد سعید. المحکم فی أصول الفقه. قم: مؤسسة المنار، 1414.
‌‫طباطبایی قمی، تقی. آراؤنا فی أصول الفقه. قم: محلاتی، 1371.
‌‫طباطبایی، محمدحسین. حاشیة الکفایة. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، [د.ت].
‌‫طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. مجمع البحرین. تهران: مرتضوی، 1375.
‌‫عارفی پشی، علی. البدایة فی توضیح الکفایة. تهران: نیایش، 1374.
‌‫عراقی، ضیاءالدین. نهایة الأفکار. تقریر محمدتقی بروجردی نجفی. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، 1417.
‌‫علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. نهایة الوصول إلی علم الأصول. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع)، 1425.
‌‫کلینی، محمدبن‌یعقوب. أصول کافی. تهران: کتاب‌فروشی علمیه اسلامیه، ۱۳۸۹.
‌‫مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403.
‌‫مدنی تبریزی، یوسف. قواعد الأصول. قم: دفتر معظم له، 1429.
‌‫مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 1368.
‌‫مظفر، محمدرضا. أصول الفقه. قم: اسماعیلیان، 1375.
‌‫مکارم شیرازی، ناصر. أنوار الأصول. قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب(ع)، 1428.
‌ مکارم شیرازی، ناصر.‫ دائرة المعارف فقه مقارن. قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب(ع)، ۱۳۸۵.
‌‫موسوی خلخالی، محمدمهدی. الحاکمیة فی الإسلام. قم: مجمع الفکر الإسلامی، 1383.
‌‫موسوی قزوینی، علی. تعلیقة علی معالم الأصول. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، 1422.
‌‫نراقی، مهدی. أنیس المجتهدین. قم: ب‍وس‍ت‍ان ک‍ت‍اب، 1388.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.