دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر

روند عرفی شدن و بروز شکاف بین ارزش های فقهی و عرصه سیاسی و اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه امام صادق، تهران، ایران.
چکیده
با وقوع انقلاب اسلامی و تحول در ساختار سیاسی کشور، دانش فقه و رویکرد استنباطی آن مبتنی بر تفکر پیوند دین و سیاست، نقش اساسی در حکمرانی و حکومت‌داری بر پایه دین به خود می‌گیرد و مطابقت با شریعت، اصل کلی و حاکم بر جمیع شئون حاکمیتی و اجتماعی کشور (قوانین، آیین‌نامه‌ها، هنجارها و ...) می‌شود. بااین‌حال مرور تجربه چهار دهه اخیر تعامل فقه با عرصه‌های سیاست و اجتماع بیانگر ظهور روندی است که حکایت از شکاف و فاصله‌گرفتن سیاست و اجتماع از احکام و آموزه‌های فقهی دارد. با بهره‌گیری از روش روندپژوهی و با تأمل در پیمایش‌ها و یافته‌های آماری چند دهه اخیر، چنین استنباط می‌شود که افول موقعیت و کاهش نفوذ اجتماعی نهاد روحانیت، تغییر نگرش در تلقی از دین و دین‌داری و تحول در ترجیحات ارزشی و نگرشی جامعه به‌عنوان شواهد و نشانه‌های ظهور این روند هستند. بروز ناکارآمدی‌ها، جریان روشنفکری و سیاسی ناهمسو با قرائت رسمی از دیانت و فقه، تغییر و تحول در ایده مشروعیت سیاسی و روند جهانی‌شدن  و مواجهه با دنیای مدرن مهم‌ترین علل و عواملی هستند که در ایجاد چنین روندی مؤثر هستند. عرف‌گرایی در حکمرانی، انزوای ارزش‌ها و هنجارهای دینی در ساحت سیاست و اجتماع، رواج تساهل اجتماعی، خودمرجعی دینی و ظهور جریان‌ها و گروه‌های مدعی دین با رویکردهای غیررسمی و انحرافی ازجمله پیامدهای تدریجی گسترش چنین روندی هستند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The trend research of secularization and the outbreak of a gap between jurisprudential values and the political and social arena

نویسنده English

Majid Mohammadlu
PhD student of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

The knowledge of jurisprudence is considered the basis of Iranian society since the distant past. With the emergence of the Islamic Revolution and the establishment of the Islamic Republic, this knowledge and its inferential method became the basis of governance So that conformity with religion became the basis of laws, regulations and legal guidelines of the country. Studying the experience of the last four decades regarding the relationship between jurisprudence and politics and society shows the emergence of a trend that tends to separate the thinking and method of jurisprudence from politics and society. Studying the results of official polls that have taken place during this period shows some evidence and signs of the emergence of this trend; Reducing the social influence and popularity of the clergy, Change in perception of religion and religiosity, and the change in value and attitude preferences of the society is some of these cases. The desire for modernity and the globalization process, the occurrence of inefficiencies, The intellectual and political trend is inconsistent with the official reading of jurisprudence and change in the idea of political legitimacy are the most important factors that are effective in creating this trend. The expansion of this trend led to the emergence of Conventionalism in governance, and the abandonment of religious values in the field of politics and social relations and the emergence of religious groups with unofficial and deviant approaches.

کلیدواژه‌ها English

"research trend"
"jurisprudence"
"society and politics"
"secularization"
"social tolerance"
سیاهه منابع
الف ـ منابع فارسی:
احمدوند، خلیل‌الله، فریده سیدی‌پور، و پریسا نظری. «آثار ماهواره و حکم آن از منظر فقه»، فصلنامه قانون‌یار ۳، شماره ۱۲ (زمستان ۱۳۹۸): ۵۷۱-۶۰۳.
احمدیان، مهدی، و محمدمهدی ذوالفقارزاده. درآمدی بر آینده‌پژوهی قرآنی؛ باورهای بنیادین،الگوهای رفتاری و رهنمودهای پژوهشی. تهران: دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی، ۱۳۹۸.
پدرام، عبدالرحیم، و مهدی احمدیان. آموزه‌ها و آزموده‌های آینده‌پژوهی. تهران: مؤسسه افق آینده‌پژوهی، ۱۳۹۴.
سید حامد حسینیان، مسعود کیانپور، و علی ربانی خوراسگانی. «توصیف کیفی فراگرد ارتباط مردم و روحانیت در تبلیغ دین؛ نگرشی آسیب‌شناسانه از منظر روحانیون مبلغ نخبه»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران ۸، شماره ۳ (پاییز ۱۳۹۸): ۵۷-۸۲.
خانی، حسین. «نوسلفی‌گری و روندپژوهی تهدیدهای امنیت منطقه‌ای ایران»، فصلنامه سیاست ۴۸، شماره ۴ (۱۳۹۷): ۹۲۷-۹۴۴.
سازمان ملی جوانان. پیمایش ملی وضعیت و نگرش جوانان ایرانی. تهران: نشر روناس، ۱۳۸۱.
سازمان ملی جوانان. پیمایش ملی وضعیت و نگرش جوانان ایرانی. تهران: نسل سوم، ۱۳۸۰.
رضا سلیمانی. «روندپژوهی راهبرد جنگ روانی و تهدید نظامی اسرائیل علیه برنامة هسته‌ای ایران (از افشای برنامه تا پایان مذاکرات برجام)»، فصلنامه سیاست و روابط بین‌الملل ۵، شماره ۱۰ (۱۴۰۰): ۹۹-۱۲۱.
عبدالکریم، سروش. «فقه در ترازو»، مجله کیان، شماره  ۴۶ (۱۳۷۸): ۱۴-۲۱.
شجاعی‌زند، علی‌رضا.««کاهش نفوذ اجتماعی روحانیت در ایران» الگویی برای بررسی»، شیعه‌شناسی ۱۰، شماره ۳۸ (تابستان ۱۳۹۱): ۷۵-۱۰۶.
شیخ‌الاسلامی، شریف، سید جواد فرهاد نظری‌زاده، و احمد گائینی. «تحلیل روندها و پیشران‌های مؤثر بر شبکه‌های اجتماعی آینده»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین ۲۷، شماره ۲۷ (۱۴۰۰):  ۳۵۹-۳۹۹.
شفیعی‌فر، محمد، و مصطفی قربانی. «تعاملات کارآمدی و مشروعیت نظام‌های سیاسی»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، شماره ۴۷ (۱۳۹۵): ۱۸۳-۲۰۰.
شورای اجتماعی کشور. سنجش سرمایه اجتماری کشور. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات،  ۱۳۹۷.
شورای اجتماعی کشور. وضعیت اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی جامعه ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات،  ۱۳۹۶.
شورای اجتماعی کشور. سنجش سرمایه اجتماعی کشور. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۴.
طالبان، محمدرضا، و مهدی رفیعی بهابادی.  «تحولات دین‌داری بر اساس تفاوت‌های نسلی در ایران (۱۳۵۳- ۱۳۸۸)»، مسائل اجتماعی ایران ۱، شماره ۲ (زمستان ۱۳۸۹): ۸۵-۱۱۴.
عباسی، علی‌اصغر ، حسام ساکن، و محسن بهرامی. «تحلیل تأثیر روند در آینده‌پژوهی»، سومین همایش ملی آینده‌پژوهی تهران (بهمن ۱۳۹۳).
عیوضی، یاور، و محمدتقی دشتی. «بررسی چرایی تنوع‌یابی دین‌داری در جامعه ایرانی»، دوفصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، شماره ۱۰ (پاییز و زمستان ۱۴۰۰): ‌ ۳۷-۳۸.
فتحی، محمد، و کاظم کوهی اصفهانی. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ به همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان، ۱۳۹۷.
قربان‌زاده سوار، قربانعلی، و هاشم ناطقی. «جنگ نرم غرب و مشروعیت سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی ۱۰، شماره  ۳۲ (۱۳۹۱): ۱۴۷-۱۶۶.
قنبری، آیت. «ایران و موج اوّل مدرنیته»، فصلنامه علوم سیاسی ۳، شماره ۱۲ (زمستان ۱۳۷۹): ۱۱۵ -۱۴۳.
قوام، عبدالعلی. روابط بین‌الملل نظریه‌ها و رویکردها. تهران: سمت، ۱۳۹۰.
کوهی، احمد، مجتبی امیری، و محمدمهدی ذوالفقارزاده. «برآوردی از پیامدهای روندهای دین‌داری در آیندة تبلیغ دین»، فصلنامه مطالعات فرهنگ-ارتباطات ۲۰، شماره ۴۵ (۱۳۹۸): ۲۳۵-۲۶۲.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. عوامل مؤثر بر اجرایی شدن سیاست‌های حجاب و راهکارهای پیشرو. تهران: معاونت پژوهش‌های اجتماعی‌ـ‌فرهنگی، دفتر مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۷.
مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی. پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های جوانان ایران. تهران: سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۴.
معاونت مطالعات و تحقیقات. وضعیت و نگرش جوانان ایران. جلد ۳. تهران: سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۹.
میرحسینی، فرشته، محمدرحیم عیوضی، و عباس کشاورزشکری. «روندپژوهی خطرات ژئوپلیتیکی پیش روی جمهوری اسلامی ایران در غرب آسیا در افق ۱۴۰۴»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی ۱۷، شماره ۶۳ (۱۳۹۹): ۷-۳۲.
نادری باب‌اناری، مهدی. «استعاره جاهلیت نوین و نقد تمدن غرب در دیدگاه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای»، فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی ۱۳، شماره ۴۷ (۱۳۹۸): ۳-۲۲.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. موج سوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۵.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. موج دوم. تهران: دفتر انتشارات طرح‌های ملی، ۱۳۸۲.
هاشمی رفسنجانی، اکبر. «کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه حکومت اسلامی ۴، شماره ۱۴ (زمستان ۱۳۷۸): ۲۵-۷۳.
احمدی، قاسم. «فرازوفرود پایگاه مردمی روحانیت در گفت‌وگو با  دکتر کریم خان‌محمدی»، مباحثات (۱۳۹۶). تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. https://mobahesat.ir/15524
بیانیه جمعی از فعالان سیاسی اصلاح‌طلب خطاب به ملت ایران. «راهکارهای فعالان اصلاح‌طلب برای خروج از مشکلات»، ایرنا، (۱۳۹۷)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱.              https://irna.ir/xjqsBc
اعرافی، علیرضا. «موانع رویاروی تبلیغ دینی در عصر جدید از نگاه آیت‌الله اعرافی»،  خبر آنلاین (۱۳۹۵)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. https://www.khabaronline.ir/news/584046/
جعفریان، رسول. «از خزینه تا دوش در عرصه فقه و بهداشت»، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران (۱۳۹۸)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. https://historylib.com/articles/1854
خبرگزاری تابناک. «نمودار و جدول تعداد روحانیون در ۹ دوره مجلس» (۱۳۹۱)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. tabnak.ir/0011AQ
رفیعی بهابادی، مهدی. «شاخص‌های دین‌داری جامعه ایران به کدام سمت‌وسو می‌رود؟» ایسپا (۱۳۹۹)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. http://www.ispa.ir/Default/Details/fa/2241/
رفیعی بهابادی، مهدی. «اعتقاد بیش از ۹۰ درصد مردم ایران به توحید و معاد/ تفاوت در میزان دین‌داری نسل‌ها»، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. http://www.ispa.ir/Default/Details/fa/2096/
شبیری زنجانی، سید موسی. «ورود طلاب به فعالیت‌های سیاسی یکی از عوامل مهم کم شدن محبوبیت آنان است»، سایت انتخاب (۱۳۹۷)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. https://www.entekhab.ir/fa/news/445584/
حیدرپور، محمد. «آیا محبوبیت روحانیون در جامعه کاهش یافته؟!»، شفقنا (۱۳۹۶)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. https://fa.shafaqna.com/?p=496991
عبدالکریمی، بیژن. «مدرنیته؛ مانع بزرگی برای زیست دینی، خبرگزاری مهر»، (۱۳۹۸)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. https://www.mehrnews.com/news/4813679/
مجتهد شبستری، محمد. «عبور از اعتبار شرعی دانش فقه»، سایت محمد مجتهد شبستری (۱۳۹۹)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. http://mohammadmojtahedshabestari.com/1318-2/
مجتهد شبستری، محمد. «چرا از فقه اجتماعی عبور می‌کنم؟»، سایت محمد مجتهد شبستری (۱۳۹۶)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. http://mohammadmojtahedshabestari.com/
محمدی، اکبر. «پافشاری روحانیت بر مناصب قدرت، باعث کاهش محبوبیت این نهاد شده است»، سایت مباحثات (۱۳۹۶)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱.         https://mobahesat.ir/15476
واعظی‌نژاد، محمد. «آینده‌پژوهی و روش‌های آن»، سایت پژوهشگاه باقرالعلوم (۱۳۹۶)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. http://pajoohe.ir/%D8%A2
هاشمی رفسنجانی، اکبر. «نقش آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در رفع چالش‌های فقهی در جمهوری اسلامی [خاطرات ۵ فروردین ۱۳۶۶]»، سایت اجتهاد (۱۳۹۷)، تاریخ دسترسی: ۳ اسفند ۱۴۰۱. http://ijtihadnet.ir/%D9%86%D9%82%D8%B4-
ب ـ منابع لاتین:
Inayatullah, Sohail. Questioning the Future, Tavian: Tamkang University, 2007.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.