دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Pathology of Appreciative Interpretations of the Quran آسیب‌شناسی برداشت‌های استحسانی از قرآن 732958 10.22096/rc.2025.2062866.1257 FA محمدابراهیم روشن ضمیر دانشیار، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. 0000-0001-6498-6911 Journal Article 2025 06 05 The necessity of addressing Quranic topics in society and at the level of the general audience, or in other words, making Quranic discussions practical, has led some Quran researchers to go beyond conventional exegesis of verses and dedicate a section to lessons, insights, and Quranic messages. These interpretations are not based on the rules of Arabic literature or the principles of rational discourse; rather, they involve a mental transition from a verse or part of it to a concept whose validity is accepted by reason, religious law, human experiences, and common practice. This approach, which has gained attention from some instructors and speakers in recent years, can have positive functions provided certain requirements are met. This study, organized using a descriptive-analytical method, examines numerous examples of subjective interpretations and, while highlighting some of their positive functions, addresses certain harms associated with them. The findings of this research indicate that the most significant harms of such interpretations include attempts to prove obvious truths with Quranic verses, inconsistency with the implication and apparent meaning of the verse, inconsistency with the apparent meaning of other Quranic verses, and contradiction with the logic of the Quran and rational data. ضرورت طرح مباحث قرآنی در جامعه و در سطح مخاطبان عام و به عبارت دیگر کاربردی کردن مباحث قرآنی، برخی از قرآن‌پژوهان را به این سو سوق داده که افزون بر تفسیر متعارف آیه، بخشی را به درس‌ها، نکته‌ها و پیام‌های قرآنی اختصاص دهند. این برداشت‌ها مبتنی بر قواعد ادبیات عرب و اصول محاوره عقلایی نیست بلکه انتقال ذهن از آیه یا بخشی از آن به مطلبی است که درستی آن از نظر عقل، شرع، تجربیات بشری و عرف پذیرفته شده است. این شیوه که در سال‌های اخیر مورد توجه برخی از مدرسان و سخنرانان قرار گرفته مشروط بر رعایت برخی الزامات می‌تواند دارای کارکردهای مثبتی باشد. این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی سامان یافته، با بررسی نمونه‌های متعدد از برداشت‌های استحسانی، ضمن بیان برخی کارکردهای مثبت این گونه برداشت‌ها از قرآن، به بیان برخی آسیب‌های آنها پرداخته است. یافته‌های این پژوهش نشان از آن دارد که مهم‌ترین آسیب این گونه برداشت‌ها عبارت است از تلاش برای اثبات بدیهیات با آیات قرآن، ناسازگاری با دلالت و ظهور آیه، ناسازگاری با ظهور دیگر آیات قرآن و مخالفت با منطق قرآن و داده‌های عقلانی است.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 A Constructivist Analysis of Selected Issues in Uṣūl al-Fiqh in Light of John Rawls’s Theory تحلیل برساخت‌گرایانه از برخی مسائل اصول فقه در پرتو نظریة جان رالز 733404 10.22096/rc.2026.2063139.1258 FA حجت منگنه‌چی استادیار، دپارتمان فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران. Journal Article 2025 06 08 Constructivism is a concept rooted in Kantian interpretations of ethics, which the American philosopher John Rawls further developed and systematized in the foundation of principles of justice and his theory of “Justice as Fairness.” Moral constructivism holds that ethical principles are not independent, preexisting realities, but the product of rational agreement among moral agents within a hypothetical or idealized process. This study seeks, relying on Rawls’s formulation of constructivist theory, to examine the possibility of applying it to the analysis of issues in Islamic legal theory (Usul al-Fiqh). The research employs an analytical–conceptual and comparative approach. The findings indicate that certain foundational issues—such as the theory of approval (taṣvīb), assignment (ijā’), retraction from fatwā, and ijtihād in cases of blockage—can be interpreted constructivistically; that is, in these cases, the legal ruling is not a preexisting entity but depends on the rational process of ijtihād. The ultimate aim of the article is to open new horizons for intercultural dialogue between modern moral philosophy and the Islamic jurisprudential tradition. برساخت‌گرایی، مفهومی است که در تفسیر کانتی از اخلاق ریشه دارد و جان رالز، فیلسوف آمریکایی، آن را در بنیادگذاری اصول عدالت و نظریۀ «عدالت به‌مثابۀ انصاف» بسط و سامان فلسفی بخشید. برساخت‌گرایی اخلاقی بر این باور است که اصول اخلاقی نه واقعیت‌هایی مستقل و پیشین، بلکه محصول توافق عقلانی میان فاعل‏های اخلاقی در فرایندی فرضی یا آرمانی‌اند. این پژوهش می‌کوشد با تکیه بر صورت‌بندی رالز از نظریۀ برساخت‌گرایی، امکان به‌کارگیری آن را در تحلیل مسایل اصول فقه اسلامی بررسی کند. روش تحقیق، تحلیلی ـ مفهومی و تطبیقی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخی مسائل اصولی، همچون نظریۀ تصویب، إجزاء، عدول از فتوا و اجتهاد در فرض انسداد، قابلیت تفسیر برساخت‌گرایانه دارند؛ بدین معنا که در این موارد، حکم شرعی نه امری از پیش موجود، بلکه متکی بر فرایند عقلانی اجتهاد است. هدف نهایی مقاله، گشودن افقی نو برای گفت‌وگوی میان‌فرهنگی میان فلسفۀ اخلاق مدرن و سنت فقهی اسلامی است.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Examining the Possibility of Zakat as a Wilayah Ruling from the Perspective of Ayatollah Montazeri بررسی احتمال حکم ولایی بودن زکات از منظر آیه الله منتظری 735286 10.22096/rc.2026.2078516.1285 FA محمدرضا یوسفی شیخ رباط دانشیار، دپارتمان اقتصاد، دانشگاه مفید، قم، ایران. Journal Article 2025 11 21 Zakat, as one of the most significant religious obligations in Islamic law, has consistently attracted the attention of jurists, with the prevailing view affirming its strictly legal and devotional character. However, Ayatollah Montazeri was the first among Shiʿi scholars to raise the possibility that the ruling on zakat might be of a Wilāyah (governance-based) nature—a proposition which, if accepted, carries substantial theoretical and practical implications for Islamic governmental jurisprudence and the management of communal financial resources. Employing a content-analysis methodology, this study examines Montazeri’s perspective, outlining both the supporting arguments and the principal challenges confronting this interpretation. The findings suggest that, given Montazeri’s assumptions and jurisprudential foundations, his claim can be partially substantiated. Nevertheless, such substantiation remains conditional upon resolving two critical issues: first, the numerous traditions that restrict zakat to nine specific categories; and second, the inherently devotional dimension of zakat, which complicates its classification as a governance-based ruling. زکات به‌عنوان یکی از مهم‌ترین واجبات دینی در شریعت اسلامی، همواره مورد توجه فقهاء بوده و تلقی غالب آنان بر شرعی بودن حکم آن است. با این حال، آیت‌الله منتظری برای نخستین بار در میان فقهاء شیعه، احتمال ولایی بودن حکم زکات را مطرح ساخته است؛ احتمالی که در صورت پذیرش، پیامدهای نظری و عملی قابل توجهی در حوزه فقه حکومتی و مدیریت منابع مالی مسلمانان خواهد داشت. این نوشتار با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا، به بررسی دقیق این دیدگاه پرداخته و ضمن تبیین دلایل موافق، چالش‌های اساسی پیش‌روی آن را نیز مورد توجه قرار داده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بر اساس فروض و مبانی آیت‌الله منتظری، می‌توان ادعای ایشان را تا حدی تأیید کرد؛ البته این تأیید مشروط به حل دو چالش مهم است: نخست، روایات متعدد که بر انحصار زکات در نه مورد دلالت دارند؛ و دوم، ماهیت عبادی زکات که پذیرش ولایی بودن آن را با دشواری‌هایی همراه می‌سازد.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Evaluating Al-Farabi's Expectations of Religion Based on His Philosophical Views ارزیابی انتظارات فارابی از دین با تکیه بر دیدگاه‌های فلسفی وی 735285 10.22096/rc.2026.2079433.1289 FA سید مجید افضلی دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه دین، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-9542-1421 محمدرضا بیات دانشیار، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-6873-4078 Journal Article 2025 11 30 In this article, an attempt has been made, with emphasis on the philosophical views of Abū Naṣr Muḥammad ibn Muḥammad al-Fārābī, the Muslim philosopher of the fourth century AH, such as his definition of religion as a comprehensive and all embracing system that must respond to the individual and social needs of human beings, or his emphasis on individual felicity as intellectual perfection and abstraction, and social felicity as the realization of a virtuous and just society, to set forth his expectations from religion. Finally, in the evaluation of his views, it is stated that his expectation from religion—corresponding to the higher levels of human needs, his attention to the allegorical language of sacred texts for the general public, his use of philosophical theories to defend the teachings of religion, and his emphasis on the social function of religion in accordance with historical circumstances—are counted among the salient aspects of his thought. Yet, in criticism of his views, it has been argued: first, that his definition of felicity and the virtuous city is idealistic; second, that his view of the relation between religion and philosophy entails a reduction of religion to philosophy; در این مقاله، تلاش شده است تا با تاکید بر دیدگاه‌های فلسفی ابونصر محمد بن محمد فارابی، فیلسوف مسلمان سده چهارم هجری، مانند تعریف دین به نظامی جامع و فراگیر که باید به نیازهای فردی و اجتماعی انسان پاسخ دهد یا تأکید وی بر سعادت فردی به معنای کمال و تجرد عقلانی و سعادت اجتماعی به معنای تحقق جامعه‌ای فاضل و عادل، انتظارات وی از دین بیان شده و در نهایت، در ارزیابی دیدگاه‌های وی، انتظار وی از دین متناسب با نیازهای سطوح عالی انسان، توجه به زبان تمثیلی متون مقدس برای عموم مردم،استفاده وی از نظریه‌های فلسفی برای دفاع از آموزه‌های دین و تأکید بر کارکرد اجتماعی دین متناسب با شرایط تاریخی از نکات برجسته دیدگاه او شمرده شده است. اما در انتقاد از دیدگاه های وی، بیان شده است که اولا تعریف او از سعادت و مدینه فاضله آرمانی است ثانیا دیدگاه وی درباره نسبت دین و فلسفه مستلزم تقلیل دین به فلسفه است ثالثا دیدگاه وی درباره دین، برغم گستردگی دامنه آن، همه ابعاد دین را دربر نمی‌گیرد و از این جهت هم، مستلزم تقلیل دین به برخی ابعاد دین است رابعا اگرچه، طبق دیدگاه وی درباره دین، دین به نیازهای معرفتی، اخلاقی، روانی و اجتماعی انسان‌ها پاسخ دهد ولی بنظر می‌رسد که انتظار پاسخ گویی انحصاری دین به تمام این انتظارات بسیار دشوار است.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 The relationship between self-control and control over wealth and its impact on new jurisprudential issues رابطه تسلط بر نفس و تسلط بر مال و تأثیر آن در مسائل جدید فقهی 733414 10.22096/rc.2026.2045348.1230 FA علی شاطرمشهدی دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دپارتمان الهیات، دانشگاه مفید، قم، ایران. 0009-0000-1556-2071 Journal Article 2024 11 09 **Abstract**<br><br>The principle of *Taslit*, as one of the fundamental jurisprudential maxims, refers to the right of disposal and dominion of a person over their property. However, the important question that arises is whether the scope of this principle can be extended to include a person’s dominion over the self or their own body. That is, can the principle of *Taslit* serve as a basis for legitimizing bodily acts such as organ donation, suicide, or other forms of disposal by an individual over their body? In this research, by examining juristic views and jurisprudential evidence, as well as by critiquing arguments such as analogical reasoning of priority, the practice of rational people, and transmitted proofs, it becomes clear that the principle of *Taslit* exclusively refers to property and does not provide sufficient grounds to establish a person’s dominion over the self. Ultimately, the conclusion is reached that although others are not permitted to interfere with a person’s life and body without permission, this does not amount to full sovereignty of the individual over the self. On this basis, it is necessary that contemporary jurisprudential issues related to life and the body, including organ donation, be studied with independent arguments and their own specific principles, and they cannot be addressed merely through an extension of the principle of *Taslit*. قاعده تسلیط، به عنوان یکی از قواعد بنیادین فقهی، ناظر بر حق تصرف و سلطه انسان بر اموال خود است. اما پرسش مهمی که مطرح می‌شود این است که آیا می‌توان دامنه این قاعده را تا جایی گسترش داد که شامل سلطه انسان بر نفس یا بدن خودش هم شود؟ یعنی، آیا قاعده تسلیط می‌تواند مبنایی برای مشروعیت‌بخشی به تصرفات بدنی مانند اهدای عضو، خودکشی یا سایر تصرفات فرد در بدنش باشد؟ در این پژوهش، با بررسی دیدگاه‌ها و مستندات فقهی، همچنین نقد استدلال‌هایی مانند قیاس اولویت، سیره عقلا و ادله نقلی، روشن می‌شود که قاعده تسلیط صرفاً دلالت بر اموال دارد و برای اثبات سلطه انسان بر نفس خویش، دلیل کافی فراهم نمی‌کند. در نهایت، این نتیجه به دست می‌آید که گرچه دیگران بدون اجازه، مجاز به تصرف در جان و بدن انسان نیستند، اما این امر به معنای ولایت تام فرد بر نفس خود تلقی نمی‌شود.بر این اساس، ضرورت دارد مسائل نوپدید فقهی مربوط به جان و بدن، از جمله اهدای عضو، با دلایل مستقل و قواعد خاص خود مورد بررسی قرار گیرند و نمی‌توان صرفاً با توسعه قاعده تسلیط، پاسخگوی این مسائل بود.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 The Role of Artificial Intelligence in Redefining Social Structures and Religious Spirituality بررسی نقش هوش مصنوعی در بازتعریف ساختارهای اجتماعی و معنویت دینی 733405 10.22096/rc.2026.2073365.1273 FA محمد اکبری استادیار، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران. Journal Article 2025 10 02 Artificial intelligence (AI), with its capabilities for processing big data and automated decision-making, has redefined social structures and religious spirituality. This research examines the effects of this technology on communication patterns, job roles, and religious institutions, and analyzes challenges such as social isolation, class inequality, and the mechanization of religious experience. The central issue is the duality of opportunities and threats of AI in maintaining social cohesion and spiritual authenticity. The research method is a qualitative approach based on content analysis of scientific and religious texts using sociological and theological theories. The findings show that AI, by replacing human interactions with automated systems, has weakened social bonds and increased the risk of social isolation. The automation of traditional jobs has led to unemployment of low-skilled groups and a deepening of the class divide. In the religious sphere, automated religious services have challenged the concepts of free will and moral responsibility and have made the spiritual experience data-driven. The decline in the authority of religious institutions is also a consequence of these developments. However, AI can strengthen social and religious cohesion by optimizing resource allocation and promoting communication based on moral values. This research emphasizes the necessity of ethical management of AI to integrate human and religious values in order to establish a balance between technological advancement and the preservation. هوش مصنوعی (AI)، با قابلیت پردازش داده‌های کلان و تصمیم‌گیری خودکار، ساختارهای اجتماعی و معنویت دینی را بازتعریف کرده است. این پژوهش تأثیرات این فناوری بر الگوهای ارتباطی، نقش‌های شغلی، و نهادهای دینی را بررسی کرده و چالش‌هایی نظیر انزوای اجتماعی، نابرابری طبقاتی، و مکانیکی شدن تجربه دینی را تحلیل می‌کند. مسئله محوری، دوگانگی فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی در حفظ انسجام اجتماعی و اصالت معنوی است. روش پژوهش، رویکرد کیفی مبتنی بر تحلیل محتوای متون علمی و دینی با بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناختی و الهیاتی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که هوش مصنوعی با جایگزینی تعاملات انسانی با سیستم‌های خودکار، پیوندهای اجتماعی را شکننده و خطر انزوای اجتماعی را افزایش داده است. اتوماسیون مشاغل سنتی، بیکاری اقشار کم‌مهارت و تعمیق شکاف طبقاتی را به دنبال داشته است. در حوزه دینی، خدمات مذهبی خودکار، مفاهیم اراده آزاد و مسئولیت اخلاقی را به چالش کشیده و تجربه معنوی را داده‌محور کرده است. کاهش مرجعیت نهادهای دینی نیز از پیامدهای این تحولات است. با این حال، هوش مصنوعی با بهینه‌سازی تخصیص منابع و ترویج ارتباطات مبتنی بر ارزش‌های اخلاقی، می‌تواند انسجام اجتماعی و دینی را تقویت کند. این پژوهش بر ضرورت مدیریت اخلاقی هوش مصنوعی برای ادغام ارزش‌های انسانی و دینی تأکید دارد تا تعادلی میان پیشرفت فناوری و حفظ هویت اجتماعی و معنوی برقرار شود.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 "The Application of Sheikh Ansari's Ijtihadi Method in the Jurisprudential Analysis of the Meaning of Art" کاربست روش اجتهادی شیخ انصاری در تحلیل فقهی معنای هنر 735149 10.22096/rc.2026.2075025.1277 FA مهدی داودآبادی فراهانی استادیار، گروه هنرهای رسانه ای، دانشکده دین و رسانه، دانشگاه صدا و سیما، قم، ایران. 0009-0009-3227-0690 Journal Article 2025 10 18 In the process of inferring jurisprudential rulings, understanding the subjects and their boundaries plays a decisive role. Art is one of the subjects whose jurisprudential ruling depends on the understanding of its concept. This article attempts to provide a precise definition of art through the method of semantic ijtihād. Semantic ijtihād is a dynamic method for discovering the meaning of jurisprudential titles, which has been employed by innovative jurists such as Sheikh Ansari, Allama Naraqi, Sahib Jawahir, and Isfahani. With the aim of conducting a jurisprudential analysis of the concept of art, the author has used the method of semantic ijtihād with a descriptive-analytical approach to provide a justified definition of art within the framework of jurisprudence. The research findings indicate that the method of semantic ijtihād is effective in analyzing jurisprudential titles. The application of this method in analyzing the meaning of art results in a conceptual definition of art from a jurisprudential perspective, which is: "Imagination manifested in an astonishingly beautiful form that is narrative." According to this definition, other qualifications mentioned in the statements of jurists are all legal qualifications, possess an explanatory aspect, and are not essential in realizing the concept of art. در فرایند استنباط احکام فقهی، شناخت موضوعات، حدود و ثغور آن‌ها نقش تعیین کننده‌ای دارد. هنر از موضوعاتی است که تعیین حکم فقهی آن، بستگی به شناخت مفهوم آن دارد. در این مقاله تلاش شده است تا با روش اجتهاد در معناشناسی، تعریف مشخصی از هنر ارائه شود. روش اجتهاد در معنا، شیوه‌ای پویا در کشف معنای عناوین فقهی است که از سوی فقها نواندیش چون شیخ انصاری، علامه‌نراقی، صاحب‌جواهر و اصفهانی مورد استفاده بوده است. نگارنده به هدف تحلیل فقهی مفهوم هنر، با استفاده از روش اجتهاد در معنا با رویکرد توصیفی تحلیلی، در‌صدد برآمده تا برای هنر در چارچوب فقه تعریف موجهی ارائه نماید. <br><br>نتایج تحقیق چنین نشان می‌دهد که روش اجتهاد در معنا جهت تحلیل عناوین فقهی کارآمد است. نتیجه کاربست این روش در تحلیل معنای هنر، ارائه تعریف مفهومی از هنر است که از منظر فقه عبارت است از «تخیل ظهور یافته در صورتِ زیبای اعجاب برانگیز حکایت‌گر». با توجه به تعریف یادشده، سایر اوصافی که در کلام فقهاء آمده، واجد حیث تعلیلی هستند و واسطه در عروض حکم هستند و در تحقق مفهوم هنر موضوعیت ندارند.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 A Study of the interpretation of the seven earths from "Wa men al-arz e mithlahun" (“وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ”) (65:12) and its relation to science نقد و بررسی برداشت هفت زمین از «وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ» در آیۀ دوازدهم سورۀ طلاق و نسبت آن با دانش جدید 734157 10.22096/rc.2026.2074899.1276 FA احمد امین یوسفی دانشجوی دکتری، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0001-8904-7187 کاظم قاضی‌زاده استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 17 This article re-examines Qur’an 65:12 — “God created seven heavens and of the earth their like” — which has traditionally been interpreted as referring to the creation of “seven earths.” The study identifies a major tension between the verse’s linguistic structure and the dominant exegetical view, which lacks direct textual evidence yet remains prevalent across classical and modern tafsīr. Through a Textual Analysis, Hadith Critique and Comparative Cosmology approach, the research analyses (1) the grammatical and syntactical possibilities of mithlahunna, (2) the isnād and matn of related ḥadīth reports in both Sunni and Shi‘i sources, and (3) parallels with ancient cosmological models in Hindu, Greek, and Zoroastrian traditions. The findings demonstrate that the “seven earths” interpretation emerged not from Qur’anic semantics but from early exegetes’ reliance on weak or mythologically influenced reports, reinforced by exegetical convention. By disentangling textual meaning from inherited cosmological assumptions, this study highlights how pre-Islamic conceptions of the cosmos shaped tafsīr and argues for a method that privileges Qur’anic coherence over narrative tradition. آخرین آیۀ سورۀ طلاق از «خلق هفت آسمان و مانند آن‌ها از زمین» سخن گفته است. تمرکز مفسران ذیل این آیه حول مسألۀ مقصود از «مثلهنّ» و تشابه بین آسمان‌ها و زمین (عدد، طبقه‌ای بودن، کروی بودن، قدرت الهی و …)، شکل گرفته است. هدف این مطالعه بررسی این مسأله است که بیشتر مفسران بر چه اساسی و با چه دلائلی وجه مشابهت را در عدد دانسته‌اند؟ و چگونه این تفسیر، با وجود نداشتن قرائن متنی کافی، به تفسیر مشهور تبدیل شده است؟ این مطالعه با روش تحلیل متنی، نقد روایات، نقد دیدگاه‌های مفسران و کیهان‌شناسی تطبیقی، به سه دسته یافته کلیدی رسیده است: 1- یافته‌های متنی: ناسازگاری تفسیر هفت زمین با کاربرد مفرد «ارض» در تمام آیات قرآن. 2- یافته‌های روایی: اتکای تفسیر مشهور بر روایات ضعیف با خاستگاه افسانه‌‌ای. 3- یافته‌های روش‌شناختی: غلبه سنت تفسیری بر تحلیل متن در فرآیند فهم قرآن. بررسی‌ها نشان می‌دهد متن آیه حاکی از مفرد بودن زمین است و تنها وجه مشابهت محتمل در «مثلهن» در عدد نیست. مطالعۀ حاضر نتیجه می‌گیرد تفسیر مشهور هفت زمین از این آیه تحت تأثیر سه عامل اصلی شکل‌گرفته‌است: نخست، روایاتی که بازتاب‌دهنده باورهای کیهان‌شناسی باستانی هستند؛ دوم، تعمیم روایاتی که عبارت هفت زمین در آن‌ها مصداق دیگری دارد؛ سوم، سنت تفسیری که موجب تداوم این برداشت تا دورۀ معاصر و نادیده‌گرفتن یافته‌های قطعی کیهان‌شناسی امروزی شده‌است.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Reexamining the Semantic Evolution of "A'jami" in Verse 103 of Surah An-Nahl: An Analysis of the Interaction between Theological Discourses and Quranic Exegesis بازخوانی تطور معناشناختی «اعجمی» در آیه 103 سوره نحل: تحلیل تعامل گفتمان‌های کلامی و تفاسیر قرآنی 733415 10.22096/rc.2026.2067364.1265 FA زینب شایسته فر دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران. اعظم پویازاده دانشیار،گروه علوم و قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 31 This study employs the method of historical-critical analysis to examine the semantic evolution of the term a‘jamī in verse 103 of Sūrat al-Naḥl. The semantic transformation of a‘jamī can be traced across four distinct historical stages. In the first stage(1st–4th centuries AH), exegetes interpreted the term strictly within the historical context of the verse’s revelation, understanding it as referring to speaking a language other than Arabic. During the second stage(5th–6th centuries AH), the term’s meaning expanded, establishing an initial connection with the concept of the Qur’an’s inimitability (i‘jāz). The third stage(7th century AH) a‘jamī was explicitly reinterpreted within the framework of the linguistic inimitability of the Qur’an, acquiring a new and influential signification. By the fourth stage(8th–15th centuries AH), the linkage between a‘jamī and the theory of the Qur’an’s inimitability became firmly established, with the later i‘jāz-centric reading supplanting the earlier interpretation. A noteworthy observation is the significant temporal gap between the theological-literary theorizations of scholars and their subsequent reflection in Qur’anic exegeses. An analysis of socio-cultural contexts reveals that three major intellectual currents contributed to this semantic evolution: polemics with Ahl al-Kitāb, the Shu‘ūbiyya movement, and theological debates between the Mu‘tazila and Ash‘arī schools این پژوهش با روش تحلیل انتقادی تاریخی به بررسی تطور معناشناختی واژه «اعجمی» در آیه 103 سوره نحل می‌پردازد. تحول معنایی واژه «اعجمی» را می‌توان در چهار دوره تاریخی پیگیری کرد. در نخستین دوره، (قرون اول تا چهارم)، مفسران این واژه را صرفاً در چارچوب زمینه تاریخی نزول آیه و به معنای سخن گفتن به زبانی غیر از عربی تفسیر می‌کردند. در دوره دوم (قرون پنجم و ششم)، معنای آن گسترش یافت و ارتباط اولیه با مفهوم اعجاز برقرار شد. دوره سوم (قرن هفتم) با آثار فخر رازی و بیضاوی، نقطه عطف این تحول معنایی به شمار می‌رود؛ زیرا در این دوره «اعجمی» به صراحت در چارچوب نظریه اعجاز زبانی قرآن بازخوانی شد و به دلالتی جدید و تأثیرگذار بدل گردید. در دوره چهارم (قرن هشتم تا پانزدهم)، پیوند میان «اعجمی» و نظریه اعجاز قرآن تثبیت شد و خوانش متأخر (اعجاز محور) جایگزین خوانش متقدم گردید. نکته قابل توجه، تأخیر زمانی معنادار بین نظریه‌پردازی‌های کلامی-ادبی دانشمندانی چون رمانی، خطابی و باقلانی در قرون چهارم و پنجم با بازتاب آن‌ها در تفاسیر قرآنی است. تحلیل بسترهای فرهنگی-اجتماعی نشان می‌دهد که سه جریان اصلی در این تحول نقش داشته‌اند: مجادلات با اهل کتاب، جنبش شعوبیه، و مناظرات کلامی میان معتزله و اشاعره.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 The discounting pattern of institutionalizing the verses of the Resurrection in the Meccan Surah. الگوی تنزیلی نهادینه سازی آیات معاد در سور مکی 733416 10.22096/rc.2026.2069579.1266 FA سیده طاهره حسینی فارغ التحصیل سطح 4 رشته تفسیر تطبیقی و مدرس حوزه علمیه خواهران فاطمة الزهرا، اصفهان، ایران. 0009-0003-8493-9188 محسن قمرزاده استادیار، گروه معارف، دانشگاه صدا و سیما، تهران، ایران. Journal Article 2025 08 21 After monotheism, resurrection is the most fundamental pillar of Islamic theology and plays a central role in determining the relationship between man and death, responsibility, and eternal life. This research, with a deductive approach, based on the content analysis of the verses of resurrection in the Meccan surahs, attempts to reconstruct the gradual pattern of institutionalization of this belief in the text of the prophetic call. The research method is descriptive-analytical and focuses on two variables: “order of revelation” and “diversity of audience”. The findings show that the Prophet Muhammad (PBUH) used a multi-stage and audience-oriented strategy in the face of the systematic denial of resurrection and used four evolutionary, psychological, sociological, and stylistic dimensions in organizing the Quranic message. Components such as argumentative progression, speech evolution, balance of punishment and mercy, and the monotheism-prophethood-resurrection connection were tools for mental persuasion and emotional stimulation of the audience. The result is that the Quran, by combining content and method, presents a multi-layered model for establishing faith in the resurrection that can still be used today in teaching beliefs and developing religious discourse. معاد، پس از توحید، بنیادی‌ترین رکن الهیات اسلامی است و نقشی محوری در تعیین نسبت انسان با مرگ، مسؤولیت و حیات جاودان دارد. این پژوهش با رویکرد تنزیلی، بر پایه تحلیل محتوای آیات معاد در سوره‌های مکی، می‌کوشد الگوی تدریجی نهادینه‌سازی این باور را در متن دعوت نبوی بازسازی کند. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی است و دو متغیّر «ترتیب نزول» و «تنوع مخاطب» را محور قرار می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد پیامبر اکرم(ص) در برابر انکار نظام‌مند معاد، از راهبردی چندمرحله‌ای و مخاطب‌محور بهره برده و چهار بُعد تطوری، روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و سبک‌شناختی را در سامان‌دهی پیام قرآنی به کار گرفته است. مؤلفه‌هایی مانند تصاعدِ استدلالی، تحول خطاب، توازن عذاب و رحمت و پیوند توحید ـ نبوت ـ معاد، ابزار اقناع ذهنی و تحریک عاطفی مخاطبان بوده‌اند. نتیجه آن است که قرآن، با ترکیب محتوا و روش، الگویی چندلایه برای تثبیت ایمان به معاد ارائه کرده که امروز نیز می‌تواند در تعلیم اعتقادات و گفتمان‌سازی دینی به کار رود.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Explanation and investigation of the theodicy of The Free-Will Defense in justifying evil تبیین و بررسی تئودیسه‌ دفاع از اختیار در توجیه شرور 734054 10.22096/rc.2026.2073817.1275 FA یداله رستمی استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. 0000-0003-2093-0005 Journal Article 2025 10 06 This article examines and critiques the Free Will Defense theodicy, a theory that assigns responsibility for moral evil to human beings and, by emphasizing free will, seeks to reconcile the existence of moral evils with belief in an omnipotent and perfectly benevolent God. Augustine and Alvin Plantinga are among the principal proponents of this view, arguing that although human freedom is accompanied by suffering and evil, it nevertheless makes possible the emergence and existence of moral and spiritual virtues. In this study, through an analysis of the Genesis narrative in the Bible and the traditional perspective, alongside contemporary critiques that combine philosophical, theological, and ethical approaches, the limitations of this theodicy are demonstrated. These include the problem of justifying and explaining the intensity and magnitude of evils throughout human history, the tension and apparent incompatibility between God’s omniscience, omnipotence, and perfect benevolence on the one hand and human freedom on the other, and the dependence of this account on the narrative of the Fall of Adam and Eve. Nevertheless, responses are provided to the critiques raised. این نوشته به بررسی و نقد تئودیسه دفاع از اختیار می‌پردازد. نظریه ای که مسئولیت شرور اخلاقی را بر عهده انسان می‌گذارد و با تاکید بر آزادی اراده، وجود شرور اخلاقی را با باور به خدای قادر مطلق و خیرخواه محض توجیه می‌کند. آگوستین و پلانتینگا از جمله مدافعان و قائلان به این دیدگاه هستند که معتقدند آزادی انسان هرچندبا رنج و شرور همراه است، اما امکان ظهور و وجود فضایل اخلاقی و معنوی را فراهم می‌سازد. در این مقال، با تحلیل سفر پیدایش در کتاب مقدس، و دیدگاه سنتی با نقدهای معاصر که ترکیبی از دیدگاه‌های فلسفی و کلامی و اخلاقی است،محدویت‌های این تئودیسه نشان داده می‌شود: از جمله معضل توجیه و تبیین شدت و حدت شرور تاریخ بشر، تناقض و تعارض میان علم وقدرت مطلق و خیوخواهی خداوند و آزادی انسان ، و وابستگی این نظرگاه به روایت هبوط آدم و حوا. البته به نقدهای ارائه شده پاسخ داده شده است.

دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Hadith Studies from the Perspective of Contemporary Methodologies: Investigating Dating Methods among Orientalists and Their Innovations حدیث پژوهی از منظر روش‌های معاصر: بررسی روش‌های تاریخ‌گذاری احادیث در میان خاورشناسان و اصطلاحات نوپدید آن 733417 10.22096/rc.2026.2071490.1272 FA فهیمه غلامی نژاد دکترای تخصصی علوم قرآن و حدیث. 0000-0003-1749-5583 Journal Article 2025 09 12 Over time, Western Islamic scholars' approaches to Hadith studies—including their research questions, methodologies, and theoretical frameworks—have undergone significant evolution. As a result, understanding Orientalist methods of dating Hadiths, along with their key concepts and terminology, as well as assessing the effectiveness of these approaches in authenticating or dismissing narrations, has become an essential area of research. This study adopts a descriptive-analytical methodology, relying extensively on library-based sources. It begins by defining and explaining various types and methods of Hadith dating as innovative scientific tools that open new pathways for Hadith comprehension. Subsequently, it introduces the most important concepts and applied terminology in this field. Findings demonstrate that employing Hadith dating methods—particularly the integrated analysis of both chain of transmission (isnād) and text (matn)—yields substantial results. These include revealing discrepancies in transmission chains (asanīd) and various narrational paths (ṭuruq), often through visual mapping of transmission networks; reconstructing the textual evolution of Hadiths by examining multiple source documents; accessing biographical information (rijāl) and translations of narrators; understanding historical contexts; and recovering narrators' intellectual perspectives embedded within the texts, sometimes presented as explanatory notes. Furthermore, developing a precise understanding of foundational knowledge and emerging terminology in Hadith dating methodology represents another important outcome of this research. با گذشت زمان، نوع مسئله‌ها، روش تحقیق و نظریه‌پردازی اسلام‌شناسان غربی در حوزه مطالعات بیناعلمی در حدیث تطور یافته است؛ ازاین‌رو آشنایی با روش خاورشناسان در تاریخ‌گذاری احادیث و مفاهیم و اصطلاحات آن و میزان ثمربخشی شیوه آنان در تأیید و عدم تأیید روایات از ضرورت‌های این پژوهش است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. نخست انواع و روش‌های تاریخ‌گذاری احادیث به‌منزلۀ یکی از روش‌های نوین علمی و گشایش راه‌های جدید برای فهم و درک احادیث، تعریف و تبیین می‌شود و سپس مهم‌ترین مفاهیم و اصطلاحات کاربردی در این زمینه معرفی می‌گردد. نتایج حاکی از آن است که با استفاده از روش تاریخ‌گذاری احادیث، به‌خصوص روش تحلیل اسناد-متن به‌طور توأمان، می‌توان به نتایج کارآمدی چون واضح و آشکار شدن اختلاف اسانید و طرق مختلف راویان حدیث که اکثراً با ترسیم طرق نقل در شبکه اسناد حدیث و نیز به دست آوردن سیر تطوری متون حدیثی که با بررسی منابع مختلفی که این حدیث در آنها نقل‌شده و نیز دستیابی به اطلاعات رجالی راویان و ترجمۀ آنها و فضای تاریخی حدیث و بازیابی اندیشه‌های راوی در مطاوی متون حدیث که گاه به‌صورت توضیحی ذکرشده است، دست یافت. همچنین درک دقیق مطالب پیش‌زمینه‌‌ای و مفاهیم و اصطلاحات نوپدید در حیطه فهم روش تاریخ‌گذاری احادیث از نتایج مهم این پژوهش است.