دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Evaluating Al-Farabi's Expectations of Religion Based on His Philosophical Views ارزیابی انتظارات فارابی از دین با تکیه بر دیدگاه‌های فلسفی وی 735285 10.22096/rc.2026.2079433.1289 FA سید مجید افضلی دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه دین، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-9542-1421 محمدرضا بیات دانشیار، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0009-0003-6873-4078 Journal Article 2025 11 30 In this article, an attempt has been made, with emphasis on the philosophical views of Abū Naṣr Muḥammad ibn Muḥammad al-Fārābī, the Muslim philosopher of the fourth century AH, such as his definition of religion as a comprehensive and all embracing system that must respond to the individual and social needs of human beings, or his emphasis on individual felicity as intellectual perfection and abstraction, and social felicity as the realization of a virtuous and just society, to set forth his expectations from religion. Finally, in the evaluation of his views, it is stated that his expectation from religion—corresponding to the higher levels of human needs, his attention to the allegorical language of sacred texts for the general public, his use of philosophical theories to defend the teachings of religion, and his emphasis on the social function of religion in accordance with historical circumstances—are counted among the salient aspects of his thought. Yet, in criticism of his views, it has been argued: first, that his definition of felicity and the virtuous city is idealistic; second, that his view of the relation between religion and philosophy entails a reduction of religion to philosophy; در این مقاله، تلاش شده است تا با تاکید بر دیدگاه‌های فلسفی ابونصر محمد بن محمد فارابی، فیلسوف مسلمان سده چهارم هجری، مانند تعریف دین به نظامی جامع و فراگیر که باید به نیازهای فردی و اجتماعی انسان پاسخ دهد یا تأکید وی بر سعادت فردی به معنای کمال و تجرد عقلانی و سعادت اجتماعی به معنای تحقق جامعه‌ای فاضل و عادل، انتظارات وی از دین بیان شده و در نهایت، در ارزیابی دیدگاه‌های وی، انتظار وی از دین متناسب با نیازهای سطوح عالی انسان، توجه به زبان تمثیلی متون مقدس برای عموم مردم،استفاده وی از نظریه‌های فلسفی برای دفاع از آموزه‌های دین و تأکید بر کارکرد اجتماعی دین متناسب با شرایط تاریخی از نکات برجسته دیدگاه او شمرده شده است. اما در انتقاد از دیدگاه های وی، بیان شده است که اولا تعریف او از سعادت و مدینه فاضله آرمانی است ثانیا دیدگاه وی درباره نسبت دین و فلسفه مستلزم تقلیل دین به فلسفه است ثالثا دیدگاه وی درباره دین، برغم گستردگی دامنه آن، همه ابعاد دین را دربر نمی‌گیرد و از این جهت هم، مستلزم تقلیل دین به برخی ابعاد دین است رابعا اگرچه، طبق دیدگاه وی درباره دین، دین به نیازهای معرفتی، اخلاقی، روانی و اجتماعی انسان‌ها پاسخ دهد ولی بنظر می‌رسد که انتظار پاسخ گویی انحصاری دین به تمام این انتظارات بسیار دشوار است.