دانشگاه مفید دوفصلنامۀ علمی دین و دنیای معاصر ‪2821-0425 12 1 2025 04 21 Reexamining the Semantic Evolution of "A'jami" in Verse 103 of Surah An-Nahl: An Analysis of the Interaction between Theological Discourses and Quranic Exegesis بازخوانی تطور معناشناختی «اعجمی» در آیه 103 سوره نحل: تحلیل تعامل گفتمان‌های کلامی و تفاسیر قرآنی 733415 10.22096/rc.2026.2067364.1265 FA زینب شایسته فر دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران. اعظم پویازاده دانشیار،گروه علوم و قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 31 This study employs the method of historical-critical analysis to examine the semantic evolution of the term a‘jamī in verse 103 of Sūrat al-Naḥl. The semantic transformation of a‘jamī can be traced across four distinct historical stages. In the first stage(1st–4th centuries AH), exegetes interpreted the term strictly within the historical context of the verse’s revelation, understanding it as referring to speaking a language other than Arabic. During the second stage(5th–6th centuries AH), the term’s meaning expanded, establishing an initial connection with the concept of the Qur’an’s inimitability (i‘jāz). The third stage(7th century AH) a‘jamī was explicitly reinterpreted within the framework of the linguistic inimitability of the Qur’an, acquiring a new and influential signification. By the fourth stage(8th–15th centuries AH), the linkage between a‘jamī and the theory of the Qur’an’s inimitability became firmly established, with the later i‘jāz-centric reading supplanting the earlier interpretation. A noteworthy observation is the significant temporal gap between the theological-literary theorizations of scholars and their subsequent reflection in Qur’anic exegeses. An analysis of socio-cultural contexts reveals that three major intellectual currents contributed to this semantic evolution: polemics with Ahl al-Kitāb, the Shu‘ūbiyya movement, and theological debates between the Mu‘tazila and Ash‘arī schools این پژوهش با روش تحلیل انتقادی تاریخی به بررسی تطور معناشناختی واژه «اعجمی» در آیه 103 سوره نحل می‌پردازد. تحول معنایی واژه «اعجمی» را می‌توان در چهار دوره تاریخی پیگیری کرد. در نخستین دوره، (قرون اول تا چهارم)، مفسران این واژه را صرفاً در چارچوب زمینه تاریخی نزول آیه و به معنای سخن گفتن به زبانی غیر از عربی تفسیر می‌کردند. در دوره دوم (قرون پنجم و ششم)، معنای آن گسترش یافت و ارتباط اولیه با مفهوم اعجاز برقرار شد. دوره سوم (قرن هفتم) با آثار فخر رازی و بیضاوی، نقطه عطف این تحول معنایی به شمار می‌رود؛ زیرا در این دوره «اعجمی» به صراحت در چارچوب نظریه اعجاز زبانی قرآن بازخوانی شد و به دلالتی جدید و تأثیرگذار بدل گردید. در دوره چهارم (قرن هشتم تا پانزدهم)، پیوند میان «اعجمی» و نظریه اعجاز قرآن تثبیت شد و خوانش متأخر (اعجاز محور) جایگزین خوانش متقدم گردید. نکته قابل توجه، تأخیر زمانی معنادار بین نظریه‌پردازی‌های کلامی-ادبی دانشمندانی چون رمانی، خطابی و باقلانی در قرون چهارم و پنجم با بازتاب آن‌ها در تفاسیر قرآنی است. تحلیل بسترهای فرهنگی-اجتماعی نشان می‌دهد که سه جریان اصلی در این تحول نقش داشته‌اند: مجادلات با اهل کتاب، جنبش شعوبیه، و مناظرات کلامی میان معتزله و اشاعره.